ESTETIKA TI RISIRIS1: Ti Sosial ken Kultural a Panagbalbaliw iti Siriing a Literatura

Pakauna

Dagiti sumaganad nga ilanadko ditoy ket awanan gagem a mangsakop ti dakkel unay a parte ti kritisismo ti literatura no saan ket a kas man laeng maysa a kapanunotak ken naadawko met kadagiti bassit a panawenko a panagbasa. Saanko a kunaen a daytoy a piesa ket maysa a panangpadas ti diskurso ti kritisismo. Nalaglag-an nga ibagak a daytoy ket maysa laeng a komentario a nariing man gapu iti adu a tumtumpuar a saludsodko maipanggep ti agdama a risiris kadagiti chatbox ken forum maipanggep ti sumagmamano nga aspeto ti Literatura Ilokano.

Dagiti Pagbatayak

Dagiti kontradiksion wenno panagsusungani ti panagbiag a sosial ket kinanayon a naisalsalumina a bileg wenno puerza a mangapekto, makaepekto ti panagpartuat ti literatura kangrunaanna kadagiti mannurat a siriring iti bukodna nga arte ken iti tignay ti kultural ken ti sosial a panagbalbaliw. Masapul a maimutektekkan no kasano a nasangal, nabuangay ken naipatakder dagiti sirmata2, world vision, manipud kadagiti nakariing ken siririing a teksto ti literatura, a ditoy nga agrikus ken agrikusrikos dagiti sirmata ti agtultuloy a historical a biag, panagbiag.

Adun ken adu pay dagiti tumpuar ken agsubli-subli nga imahe a mangiladawan ti agtultuloy a risiris, ranget, salisal ken dangadang tapno maragpat ti sirmata kadagiti sinurat, kadagiti partuat literatura.

Sakbayna, imutektekantayo dagitoy a sinurat a (1) kas maysa teksto a tignay-politikal (saan laeng kas paset ti Arte), (2) maysa a teksto nga artikulasion ti ideolohia ti kolektibo (ta mabalin met a tagikuaen dagiti dadduma nga umanamong iti artikulasion ti teksto) a diskurso iti baet ti risiris dagiti maidadanes ken mangidadanes, ken (3) kas maysa teksto a naikur-it a kas parte ti agdama a senial-sistema, ti man Literatura Ilokano wenno ti nalawlawa pay a panagsirig.

Mabalin tayo pay a sirigen dagiti imahe dagiti sinurat (partikular ti daniw) no ania ti kayat dagitoy nga iyalnag iti agdama a biag/panagbiag ti Ilokano/Pilipino.

Iramantayo pay ketdin a kitaen dagitoy nga imahe iti punto a kultural ken sosial a panagbalbaliw3.

**********

1Ti balikas a risiris ditoy ket ti agtultuloy ken taginayon a salisal ti panagsusungani ti panagbiag a sosial ken historical ti agturturay ken iturturayan, ti mangidadanes ken ti maidaddanes, ti salisal ti teksto kontra ti sungani a teksto, ti salisal ti konsepto kontra ti sungani a konsepto….

2Ti balikas a sirmata ket mausar ditoy a kas kadagupan dagiti aspirasion dagiti tao nga agdama nga agtigtignay para ti bukod a determinasion ti biag/panagbiag ken kinatao iti gimong a paggargarawanda. Mabalin a daytoy a sirmata ket isu ti nakaiturongan ti tignay, ti ungto (telos) ti siririing a panaggaraw/panagtignay. Mabalin a ti sirmata ket isu ungto ti tagainep a puon ti panagtignay.

3Ti balikas a panagbalbaliw ditoy ket isu ti panagsukat koma ti panagsirig/pannirigan a nagbalin a kas ordinario iti biagtayon (imposed dominant values, Gramsci) ket mabalin a daytoy a panagbalbaliw ket kultural wenno/ken sosial. Iraman tayo metten nga inotar a ti “literatura laeng ket saan a makaited ti panagbalbaliw ngem mabalin met a kas parte wenno instrumento ti panagbalbaliw“(Althusser).

Kas mabasayo kadagiti pagbatayak iti daytoy a komentario, addaanak ti ‘bias’ a mangusar ti marxismo a panagsirig ket mabalin a malaokan ken maramenan ti hermeneutica, partikular ti pilosopia ti lengguahe.

********

Apay a Daniw ti Napilik a Komentarioan?

Kas kuna ni Alexander Remolino, “ti daniw ket mabalin nga ibaga a kabibilegan a klase ti literatura ken kalakaan a maiwaras” (A. Remolino, Ang Misyon ng Makata sa Panahon ng Postmodernismo at Paglimot, 16 Set. 2007, Emanila Poetry). Kas inadaw ni Remolino met laeng ken Voltaire, ti “daniw ket addaan ti ad-adu nga ibaga iti manmano a balikas.”

Kas kuna met ni Dr. Aurelio S. Agcaoili, ti daniw ket “pagsarmingan ti gimong, pagsarmingan ti kinaasinno, pagsarmingan ti biag–amin dagitoy–gapu ta ipakita ti awtentiko a daniw ti rupa, ti langa, ti itsura ti agdama a kasasaad ti tao–maysa a kasasaad a dumawdawat iti pannakaawat, pannakapabaro, pannakatinggar. ( AS Agcaoili, Ti Daniw ket para kadagiti Maidaddadanes ken Mapapaidaman)

Ti daniw ket addaan met ti wayawaya. No awan ti wayawaya ti daniw ken panagdaniw saan ngarud nga agbalin a nabileg, saan a mabalin a pagsarmingan ken saan a mabalin a paggapuan kadagiti tagipatgen a mabalin a dumupir kadagiti banag ken wagas a saan a nainkalintegan iti gimong a nakaibasaran ti panagdaniw. Ta kuna ngarud ni Agcaoili: “saanen nga umiso ti panagipapan a ti maysa a daniw ket partuat laeng ti maysa a sariwawek nga imahinasion… iti agdama a panawen a kasingin dagiti naggagabsuon a pakarikutan ken pakaidukmeman, awanen ti akem ti daniw (ket ngarud ti arte) a ti laeng aramidna ket mangiladawan kadagiti bambanag a mamagluluken iti rikna, mangted bibineg iti panunot, ken mangiregalo iti pannakalipat kadagiti trahedia, personal man wenno kolektib, iti man bukod a bagi wenno iti gimong.”

Kastoy ti kinawaya ti daniw a kas kuna met laeng ni Roy V. Aragon “a ti daniw saan a rebbengna a namikki, no daniw saan a rebbengna a limlimitaran, no daniw saan a rebbengna a mabuteng. Sawenna ti kayatna a sawen. Ipakitana ti kayatna nga ipakita, uray asino ti agdepdeppa.”

Gapu ta ti daniw ket maysa a nasiken a pangiladawan ti biag/panagbiag ken aspirasion, kas maysa a nawaya ken saan a sibubuteng a pagsarmingan ti langa ti agdama a kasasaad ti tao, pinilik ngarud daytoy.

Umuna a Daniw: Kastoy a Ramesek ni Gloria4

Umuna a daniw kunak gapu ta mabalin a naynayonakto ti komentarioak iti isu met laeng a punto a pagbatayak a kas kadagiti nailanadkon iti ngato.

Yantangay ta agkalkallautang metten daytoy a daniw ken pinagraranggasanda metten daytoy kadagitI fora ken chatbox, iyunakon ken RAMESEK metten ken PAGUTTOGAK man met nga APROSAN ken ARUSIBSIBEN iti punto a bukodko met laeng a pannirigan babaen ti kunak a PABARUSNGI A PANAGIKUR-IT ken ti panangusarko kadagiti nailanadkon a ‘bias’ sadiay ngato.

Ilanadko man pay ditoy dayta a daniw ken ikkak ti numero dagiti binatogna tapno nalaklaka a sublian numanpay saanko a gamden a dasigen amin dagitoy sumagannad a 73 a linia.

************
4 Ti daniw ket naipablaak iti internet sadiay Daligcon Journal.

************

KASTOY A RAMESEK NI GLORIA
ni Nelson G. Daligcon

1-makauttogak, talaga a makauttogak unayen – idi pay!
2-awan ti aldaw ken rabii a diak salsalsalan ni gloria,
3-kayatko a talaga a ka-69 ngem ingget atapna
4-dinak kayat a kainniyyot ti gayadugad
5-ta dinikki ken angot-buris ti ngiwatko.

6-ngem diak masbaalanen, agbalinak a talagan a maniak
7-ket no kastanton, ammok nga awanen makaigawid kaniak:
8-serkek ti palasiona ket dutdotek a dutdoten ti payutingting
9-nga itaray iti agir-iray a kalapawko
10-ket dita a maisayangkat ti nagganas a panagrames:

11-ingget gartem a pisangek ti pagan-anayna
12-ket napnuan rugso a matmatak ti ingget baknang a barukongna.
13-sirurungsot nga arakupek, agkak ti naglinis, nabanglo nga abagana
14-dildilak, kagatkagatek, lablabak nga agpangato ti lengngesna
15-sakonto isublat iti bangir nga agpatingga iti teltel
16-a sepsepak, kinnikinniten ken kuribkuribak agingga a lumabaga.
17-isublatko a romansaen ti agsumbangir a puon ti lapayagna:
18-dildilak, kagatkagatek ken sepsepak, sakonto iserrek
19-ti nabasa, agpuspusipos iti kinasayyetna a dilak kadagiti abutda.
20-sikbabek dagiti bibigna, nutnotek ti lipistikna
21-sakonto pagarinsawaden ti dilak iti uneg ti ngiwatna,
22-kunnotek ti amin a katayna, sepsepek ket sepsepek ti dilana…

23-pagkarayamek ti agkatkatay a dilak, agpababa nga agpangato
24-iti karabukobna a kalpasanna nutnotek a palabbagaen ti katenggaan a pasetna.
25-dildilak, kagatkagatek, lablabak ti barukongna a di naabbongan ti bra,
26-nutnutek a nutnoten, kuribkuribak ti agsumbangir a puon ti susona,
27-pati agsumbangir a kilikilina, markaak iti nagbukel a nalabaga!

28-kalpasan a malabok iti nawadwad a katay ti sibubukel a bagina,
29-ikkatek ti brana ket idungsudungsok nga umuna ti ngiwatko iti susona
30-idinto a ti maysa nga imak, pislepislenna, kammekammetenna ti bangir,
31-piritpiritenna a piritpiriten agingga a dumerosas ti mungay daytoy.
32-sa isublatko a lablaban, kagatkagaten ti aglawlaw ti agsumbangir a susona,
33-kalpasanna isubok ida – agingga iti kabaelan a laonen ti ngiwatko
34-sakonto mulmolan, nutnoten, kagatkagaten dagiti mungayna
35-agingga a lumabagada, agingga a  makariknadan iti apges.

36-ti sumaruno, ipadalanko ti natangken ken agbabbabasa latta a dilak
37-manipud iti nagbaetan dagiti suso agingga iti pus-ongna,
38-sa sublianak a pagtayyetayeken ken iduldol ti dilak iti pusegna.
36-palabbagaek nga umuna ti tengnga ti pus-ongna sakbay nga ingatok
40-dagiti tumengna, ungapek ida tapno dildilan, lablaban ken nutnotek
41-ket mabatian met iti tsikinini ti agsumbangir a sellangna.

42-ket ti sumaruno, tapno nagangganas, in-inutek nga ibaba ti derosas a pantina,
43-matmatak ti sibubukel a bagina, sakonto agkan ken dilpadilpatan
44-ti kababaan a paset ti pus-ongna, kagatkagatek – a kasla paruten – dagiti urmot
45-a di kabaelan nga ilemmeng ti nakakeppet a luppo.
46-kalpasanna, ingatok ti dua a tumengna ket iselselko ti rupak iti nagbaetanda:
47-(anian a puskol nga urmot! kangrunaanna, anian a pintas nga uki!
48-nagum-umaan man ganggannaet ken natataer a guardiat’ palasio, saan a nabanget –
49-ngem uray pay ngata agdardara, arub-obek ti nagbuyok a reglana,
50-uray pay sangapulgada ti killana, diak pakawanen a killadan!)
51-rummuar ti dilak ket mapakidemak iti nagganas man a mapasamak a ritual:
52-dilpadilpat, dildidildil ken lablalablab, nangruna daydiay panagkunnot iti muting!
53-ket, yotnina, anian ta nagasgasat ti dilak ngem ti butok
54-ta isu ketdin ti immuna, immmuna nga immiyyot!

55-bagas-ti-ukinina, diakon maibturan ti idi pay nga uttogko!
56-ket iruarko ti limmandoken, de-otso, de-bolitas, ingget lukmeg
57-ngem supot (awan ngamin pagpakugitko) isu a kinaper a butok –
58-ngem tapno nagangganas ken lalo a tumangar, lalo nga agkatay
59-isullatko nga ikiskikiskis nga idugsudugsol nga umuna iti ruangan ti pepetna.

60-diakon maibturan ti riknak, orasen ti panangdakayko kenkuana!
61-ket bingitek ti ukina sa in-inut, in-inayad (tapno naim-imas)
62-nga iserrekko ti butok: ukininana, anian a barana!
63-ket kin-od, yadyad daytan nga umat-atipukpok,awan makaatiw iti paspasna!

64-yotdeputa, agganasakon, agparuarakon! ngem withdrawal ti kayatko
65-ta narawrawet ngamin ti akinngato nga abut ti diosak.
66-ket uksotek, ipaturongko ti butok iti ungapek a ngiwatna
67-ket salsalek daytoy iti ingget paspas sa bingayek ti panagpugsit ti kassitko:
68-damo a pugsit, iti ngiwatna a di mabmabsog; maikadua, iti rupana
69-sa siaayat a nasnasen ti butok dagiti agaruyot a kassit iti rupa ken bibigna.

70-ket kalpasanna, agtig-abto met ngatan ti idi pay a binisbisinna a butok
71-ta nadakepak met laeng ti nangpauttog kaniak a naguttogak met la unay
72-ngem dina met gayam kayat ti makiiyyot kaniak
73-ngamin ta nalaadak, ta tabbel/burisak, ta saruaak!

Ti paulona a “Kastoy a Ramesek ni Gloria” ket maysa a sirmata. Ngamin ti rames ket maysa a panagtignay nga addaan kinaderrep, ti rikna a rumkuas a nabayagen a napenpen. Adda met panagalimpatok. Ti panagrames ket saan laeng nga “instinct” no di ketdi maysa a planado a tignay. Mabalin a ti marames ket addaan galad a makaabbukay ti rikna a gartem, pungtot, gura, panagibales wenno kababalin wenno naaramid a mabalin a mangitunda ti tignay a panagrames.

Daytoy a daniw ngarud, iti biangko, ket maysa nga ekspresion ti rikna a panagpungtot, panagpulkok gaputa nadangkok daytoy a wagas a panagtignay. A daytoy a gura ket nabayagen a naen-en a kas ipasimudaag ti umuna a parapo a narugian ti ” makauttogak, talaga a makauttogak unayen – idi pay!“. Planado ngarud ti garaw a mabalin a panagibales. Ti rames ket isu ti panangsibbarut ti dayaw ti marames ket no maaddaan ti gundaway daytoy a plano a pangibales ket maaramid uray no narisgo a kas ipasimudaag dagiti linia nga 8-10.

8-“serkek ti palasio ket dutdotek a dutdoten ni gloria
9-nga itaray iti agir-iray a kalapawko
10-ket dita a maisayangkat ti nagganas a panagrames.”

Ti maysa a tao a mangaramid iti daytoy ket addaan ti saan a sinsinan a determinasion a maipakita iti linia 7, “awanen ti makaigawid“.

Kitaentayo met a nalaing ti risiris ti sosial ken kultural nga agpang. Ni Gloria ket addaan palasio wenno adda iti uneg ti palasio a kas iladawan ti linia 8 ket ti mangrames ket addaan ti “agir-iray a kalapaw.” Ni Gloria ngarud ket nabaknang ket ti mangrames ket napanglaw. Nalawag ditoy ti makunkuna a “social stratum”, ti level ti panagbiag.

Ket siasino aya iti adda iti palasio? Ti agturay. Ket mabalin ti agkalkalapaw ket ti maiturturayan.

Adda pay maysa a makita iti daytoy maikadua a parapo.  Maysa met daytoy a sibubukel nga imahe ti sirmata. Saan nga maaramid ti panagrames iti mismo a palasio a pangdutdotan ti mangrames ken Gloria. Maaramidto daytoy a tignay iti kalapaw a mabalin a mismo a balay ti rapist. Ipakitana ditoy a kayat ti rapist a riknaen met ni Gloria, a nairuam ti imeng ti palasio, ti tangken ken dukol ti datar. Awan ti ikamen ta rames ngarud. Maipakita ti panagsukat ti bileg. Kasla kastoyto: addakan ditoy teritoriok ket maaramidko met ti kaykayatko kenka.

Ket no dumtengto daytoy a sirmata, marabsut ti dayaw ni Gloria ken maminpinsan a maawan kenkuana ti bileg a kas naipakita iti awan man laeng gawayna a maitaray, maiserrek iti kalapaw ken kasta met iti kaawan man laeng ti reaksionna bayatto ti rames a kas maipakita manipud linia 11-69. Gapu iti palasio nga imahen, mabalin a maanag nga adda, adu met ti guardiana ngem awan man laeng pulos maaramidan dagitoy a guardia a mangsalaknib ti palasio ken dagiti agindeg ditoy a kas ken Gloria.

Mabalin a ti Gloria ti daniw ket isu ti simbolo ti turay, dagiti agtuturay ket daytoy ngarud a daniw ket maysa met laeng a pakdaar ti pagbalinan ti gobierno, agtuturay no umaboten ti pagpatinggaan ti anus dagiti umili nga agur-uray ti GLORIA. Ket no bumtak to daytoy a panaganus ket masukatan ti pungtot, maipatungpalto ti panagrames ket awan bileg ti palasio a mangikanawa ti siasino man a gloria iti unegna.

Mabalin a ti wagas ti panagibales ket nadangkes, naalas, bulgar ken awanan pangadua a kas maanagko met laeng ti naunday a panangiladawan ti nagsurat ti ritual ti rames. Saan a nadaras. Napaut, naundayto daytoy a panagtignay. Kitaen ti pannakailadawanna manipud linia 11-69.

Subliantayo pay ketdi daytoy numero 69. Daytoy a numero ket addaan met bileg a kas metapora ti agsungani a posision numanpay no kitaen tayo ket ti 6 ken 9 ket addaan ti pareho a porma ngem agbaliktad ti pannakaisaadda.

Daytoy manen ket maysa a simbolo ti sirmata. Ti “telos” a tagainep a nanggapuanan ti tignay a panagrames. Masapul ti panagbalbaliw. Kas kuna dagiti tagalog: “balitaran, baliktarin.” Pattugen daytay nakatakder a 9 ket patakderen ti 6.

Saanko nga ammo no nairanrana laeng a maigibus ti panagrames iti linia 69.

Ituloykonto apo.

Pabarusngi a Panagikur-it, 2

Irugitayo man daytoy a poste iti kunada a: begin with a lighter mood, then slowly drag them into the depth of darkness….

Ni Inot ken Eman napanda kano nagpana (nagpisga kunami iti daytoy) ti tiltilapia kadagiti laplapat ken burburubor. Adun ti naala ni Inot ngem bassit pay ken Eman.

Inot: Ku, mabutengkan sa met a mangpis-it ta panam lusi. Nagbassit ta naalamon?

Eman: Manong Inot, maas-asianak ngamin kadagiti tilipia. Daytay naudi a kadakkelan koma a amin. Ikkak koman idi malagipko, kaasi met dagiti annakna, baka agpaspasuso.

Ket, ania ngarud, agpaspasuso met daytay tilapia.

Nagawidda. Tapno saanda maburing. Agpinnaaduda ti maibaga a nagan ti bunga a makan ti ukisna.

Inot: Bayabas, salumagi, pias, kamantiris, mansanitas, kalamansi, dalandan….

Eman: Lomboy, rangas, paninglen, kamiring, niyog!

Inot: Lusi, lokuennak met. An’a kad dayta rangas, paninglen, kamiring? Makan aya met ti ukis ti niog?

Eman: Ni ay, saanmo ammo dagiti dadduma? Isu, sa’n kan agreklamo. Ken, apay koma no kayatko a kanen ta ukis ti niog? ‘ta la kaykayat a kanen a!

Ti kayatko a sawen ket tunggal maysa a tao ket addaan ti bukod a panagimutektek ti banag, wagas, pasamak, rikna, pampanunot, mabalin a dagitoy ket dakes, naimbag, moral ken imoral, ordinario wenno extra ordinario a padas, sumurot/sumursurot iti uso, agos wenno pabarusngi, pasuba, maikontra ti naakseptaren a linteg ti biag, panagbiag, kinabiag ken kinatao. Tunggal maysa ket naaddaan ti waya, kinawaya, wayawaya a mangabel ti bukodna nga ideya ken pannakaawat.

Ket ti mannurat, mannaniw ken managbasa ket saan a naiduma; a mabalin a dagiti produkto ti utekna ket saan a maawat, maibiag ti sabali. Ket, mahusgaan a naidumduma, deviant wenno saan agballa.

Ngem, saan aya a daytoy ti gapu ken gapuanan ti literatura ken mision metten ti tagakur-it? Ti panagiladawan ti isu ken pudno a pasamak, a mabalin a dagitoy ket maiparang a kas damag, sarita, artikulo ken daniw.

Itay laeng ket naadakak ti maysa a BOMBA (para kaniak) a mabalin a mitsa ti pannakaderder ti literatura ilokana, ti literatura a nabayagen a nakakain ken nagbado ti MARIA CLARA (para kaniak laeng daytoy appo) gapu ti saantayo pay laeng pannakaawat ti pangkinnikinni, panaguttog ken bulgar a pannakailadawan ti panginnala (panagiyot kunak man laengen) kadagiti putar dagiti naingel ken maingel a mannurat nga ilokano. Numan pay mabalin nga amin tayo ket napadasanna metten ti nagsalsal, babai wenno lalaki, iti literal a kaipapanan wenno uray pay iti metaporikal.

Idi kolehioak, kuna ti madaydayaw a Doktor a professorko ket: “Salsalem a ta utekmo. Agparuarka ti naidumduma a banag” (gapu ngarud ta saantayo met kayat a padapadatayo amin). Ket, tunggal panagsalsal ket adda panagalimpatok.

Ket gapu met ti kinasutilko, inpanarpaakko nga inblog ditoy ti kunak a DEVIANT WRITING, daytay pasuba a panagikur-it, no amin koma ket pakannawan, maaramid a pakannigid. No amin koma a sursurat ket innayat ken kaskasaba, ti isuratmi ket gubgubat ken inuuttog. Ta adda ngarud dagitoy a realidad a kabutengtayo a sanguen ngem sidadata nga adda dita. Panaginmimikki ti kunak ti saan a mangamin nga adda dagitoy a paspasamak ti aginaldaw a panagbiag tayo.

Adda dita ti rames, panagiyot, pinnatay, gubgubat, linnastog, linniput, linnipat, panagkaskasaba, innayat, sina, tipon, panagipatakder, pannakarpuog. Adda, adda amin dagitoy.

Ti saludsod. Saan kadi met a mabalin nga idaniw dagitoy inniyot, kinauttog? Saan kadi a mabalin nga iyistoria ti gubat ken linnastog, ti arte ti panagsipdut? Ania koma ti sawen ti maysa a makapungtot? Saan kadi a mabalin ti ‘kinnayo amin, hijo di puta kayo, awan modoyo!? Saan kadi a mabalin a kunaen iti sarita: “ala, ‘ta natangkenka ket ukapek dayta bangabangam, ket kammetek dagita utekmo nga ipangan!”?

Saan kadi nga awan namati ken Albert Einstein idi ibagana nga agpilko ti lawag gapu ti gravity? Ita napaneknekanen nga agpayso daytoy.

Saan kadi napuoran dagiti dadduma a sinurat idi ugma gapu ta makuna a heresy ngem dagiti nakalasat ket itan ibagatayo a classics ket masterpieces, a kaadduan kadagitoy ket saan man laeng a nakita dagiti akinsurat a naipablaak gaputa mabutengda idi a mapuoran a sibibiag?

Ita, bisitaenyo ti DALIGCON JOURNAL ta addan X-RATED a DANIW ILOKANO. Daytoy ket saan nga immuna a nanguswat iti daytoy a dana. Addan. Adun ket dagiti dadduma ket mabalin pay a naisalip kadagiti pakontes. (Sabalinto daytoy a patangan.)

Ngem, daytoy ti umuna a bulgar ken natured a timpuar a daniw. Daytoy ti kunak a DEVIANT WRITING, ti pabarusngi a panagimutektek ken panagikur-it, saan a naiswak ti agdama a norms.

Ngarud, dagiti addaan met ti kapanunotan, umanamong man wenno saan, mabalin kayo latta nga agkomentario dita baba.

Silulukat daytoy tignayak iti maysa pay a gannuat. Collaborative Ilokano Writing, anyone?