Karit para iti GUMIL

Iti tengnga iti agsasamusam a parikut ken risiris dagiti saan nga agkakatunosan a pluma dagiti mannurat nga Ilokano a mabalin a makapahayblad pay ketdin a mabasa kadagiti chatboxes ken fora dagiti community portals ti Ilokano, a, mabalin a makauma ken makarengreng a madagdagullit, adda ti maysa a dangadang ken TIGNAY a mabalin a sangwen dagiti mannurat a mabalin nga ipanguloan dagiti miembros ti GUMIL.

Isu daytoy ti dangadang ken TIGNAY ti pannakataginayon ti sao/pagsasao nga ILOKANO. Mabalin a kunaentayo nga aningaas pay laeng daytoy a parikut, a, mabalin a kunaentayo a saan pay unay naanglem ti itdenna daytoy nga angot ken adayo pay laeng iti dalem ti kultura Ilokano ngem adda ditan ti sayamusom ti sumsumngaw a kinaliput a tignay dagiti mangtirtiris kadagiti rehional a lengguahe.

Adda ditan ti in-inut a pannakaungel ti sao/pagsasao nga Ilokano. Adun ti ubbing a mabainen nga agsao ti Ilokano uray man no patneng nga Ilokano koma met. No dumtengto ti panawen nga awanen ti mayat a gumatang/agbasa ti Bannawag, adda pay kadi serserbina dagiti awanan anag a kinapangas dagiti mannurat nga Ilokano? Siasino ti mangbasa ti iparparammagda a kinalaing?

Daytoy ti karit. Kasano a sangwen ti GUMIL daytoy Executive Order No. 210 dated May 17, 2003 ken daytoy a Dep. Ed. Order No. 36 (2006)?

Nalawag met siguro a pangrugian daytoy Section 7, Article XIV, of the 1987 Constitution:

For purposes of communication and instruction, the official languages of the Philippines are Filipino and, until otherwise provided by law, English.

The regional languages are the auxiliary official languages in the regions and shall serve as auxiliary media of instruction therein.

Spanish and Arabic shall be promoted on a voluntary and optional basis.”

Ania met ngay ti aramiden ti GUMIL ken ti Ilokano Community iti daytoy a linteg?

Urayentayo kadi pay nga adda maaramid a linteg tapno matungpal daytoy: “until otherwise provided by law, English”?

Adda ken adu met ngata ti kas kaniak a mangpadpadaan kadagiti addang a mangsalluad ti bukodko a pagsasaao.

Ti saludsod: GUMIL, ania met ti addangmo?

Creative Writing:Towards the Enrichment of Pangasinan and Ilocano Literature by F. Sionil Jose

The University of Pangasinan, in celebration of its 84th Foundation Anniversary and the conferment of the Degree Doctor of Humanities Honoris Causa upon Prof. Francisco Sionil Jose (National Artist for Literature, 2001 & Ramon Magsaysay Awardee for Journalism, Literature and Creative Communication Arts, 1980), conducted a Writers’ Conference last February 11, 2009 at the University of Pangasinan Language Institute which was participated in by teachers and students of creative writing, journalists and other writing enthusiasts.

The activity was envisioned as an opportunity to promote the use of Pangasinan as a medium of literary / creative writing.

Prof. F. Sionil Jose talked about Creative Writing:Towards the Enrichment of Pangasinan and Ilocano Literature.

Unfortunately, I was not able to attend the seminar. Here is a copy of Prof. F.Sionil Jose’s speech during the occasion (downloaded from our yahoogroups, ulupannasaraytagapangasinan):

——–
Rosales where I was born is close to the borders of Tarlac and Nueva Ecija. My forefathers were Ilokanos who migrated to this part of the province at the turn of the 19th century; they had intended to go to the Cagayan Valley but were enamored by the lure of the verdant plains of eastern Pangasinan and they decided to settle there instead. In the early thirties, as a boy, I witnessed this migration; the Ilokanos came in their bull carts with their plows the uprooted posts of their houses and weaving looms. They parked in the town plaza for the night. They were all Ilokanos; some of those who came in bull carts were Pangasinan traders with coconut candy (bocayo) dried fish, salt and bagoong to sell.

There was commerce and, of course, intermarriage and one of my cousins married a pretty girl from Calasiao.

I got interested in history, having read Rizal’s novels in Grade School, and concentrated on the Revolution of 1896 after I learned that my grandfather was in it. I came to know so many details, the building of the railroad to Dagupan, the flight of Aguinaldo’s aid Colonel Villa, the father of the poet Jose Garcia Villa, described the town of San Carlos as surrounded by jungle still. This was, mind you, in 1899. Such details were retrieved when I wrote POON the first novel in my Rosales saga. In the novel, too, there is a girl from Lingayen whose family was killed by pirates of the Ilokos coast. This heroic woman becomes the wife of Istak, the novel’s main character, who follows Aguinaldo to Tirad Pass.

I cite all these to impress upon you the importance of Pangasinan in my work, and of history to all of us. This province, aside from one of the richest and the largest in the country, is a focal point of history. It is here were Limahong was based, where Princess Urduja—whether real or not—reign, where Palaris fought the Spaniards. Close by is the beach where the Japanese landed in 1941 and where the Americans and MacArthur returned in 1945. Indeed, Pangasinan province occupies a precious niche in our country’s history.

I am sorry to note that Pangasinan as a literary language is waning. It should not and I am glad that there is an effort now to revive it. Santiago B. Villafania has just published a book of sonnets in Pangasinan. I hope that one of these days; this University will set up a Center of Pangasinan Studies to record the culture, the contribution of the people of Pangasinan to the national trove.

Having said these let me now thank the University for honoring me as a writer. Most Filipino’s, our leaders included, do not consider literature important— it is only storytelling and, therefore, mere entertainment. Moreover, although our national hero was a novelist, Filipinos do not read novels.

I will dispute these common assumptions if only to rationalize my vocation—for writing is indeed a vocation. Writers are historians, too. It is in literature that the greater truths about a people and their past are found. Perceptive scholars read the literature of societies they are studying for this reason, and more. A people’s culture is best dredged and understood from their literature.

Writers are also the ultimate teachers for it is only in literature that we learn ethics—not in classes in religion or theology. The literary depiction of life and its moral dilemmas compels us to use our conscience, to make those infallible distinctions between right and wrong.

Today, more than any time in our history, we need to be ethical. More than this vital function, literature anchors us tenaciously to the land in its evocation of time and place. It helps construct the sense of identity and preserve our racial memory without which there is no nation. Just remember this, what is England without Shakespeare, Greece without Homer, Spain without Cervantes. Great writers helped shape the identities of these equally great nations.

What is our history/ it is so many centuries of colonialism, of Filipinos oppressed by foreign powers? Colonialism subdues in many dulcet guises. It conquered under the pretext of spreading Christianity, civilization, law and order. To make the world safe for democracy. As an African writer said, “The European missionaries came and told us to close our eyes and pray. And we did, but when we opened our eyes, our lands were gone.”

To paraphrase this, I now say, the Americans told us to go to school to be educated, and we did but when we left school, we realized that we have lost our souls.

What is the logic of colonialism? It is very simple—exploitati on. The imperialist has no compunction about exploiting a people then sending his native land. When I visited Spain for the first time in 1955, I saw those magnificent churches, even the humblest chapels, and found their altars gorgeously gilded with silver was plundered by the conquistador from Mexico, from South America.

If colonialism, by whatever devious way it seduces is exploitation, therefore, colonialism is immoral.

I say this emphasize this for there are so many among us who apologize for Spanish or American colonialism. As Rizal also said, slaves get to love their chains.

I come from a barrio where the agrarian problem still rankles. From the Spanish regime onwards, peasant uprisings were common all over Filipinas. My forefathers, unlettered Ilokano peasants who migrated to eastern Pangasinan were victimized by the mestizo ilustrados who stole the land my forebears clawed from the forest. In 1931 the colorum peasant uprising erupted in Tayug, Pangasinan close to my hometown. And in 1935, the Sakdal revolt engulfed parts of Laguna, Bulacan and Nueva Ecija. In the early 1950’s when I was in the old Manila times, the Huk uprising was its zenith. All these were lucid precursors of the New People’s Army rebellion which exacerbates and torments us to this very day.

In pleading for agrarian reform in the fifties, just as I still do today, I quoted the American social reformer; Wendell Philip’s who said, “If land is in the hands of a few, you don’t have a democracy. You have an oligarchy.”

Infused with the virus of colonialism, these elites have no loyalty to this country, they have no faith in the talent of Filipinos. And because they have no filthy to this nation, they send their loot abroad—the Chinese mestizos to China and to Taiwan, the Spanish mestizos to Spain and Europe, and the Indios like Marcos send their billions to Switzerland, to America, instead of keeping those moneys here to modernized this country, to create new industries, so that our women need not go abroad to work as housemaids and prostitutes- –so that the bulk of you will not leave your families in search for greener pastures.

I have stated simply our national malaise, the reason for our poverty. For so many decades, I have also suggested a solution—national ism directed to the upliftment of the common Filipino. This, the Filipino peasant understands instinctively Pedro Calosa who led the Colorum uprising in Tayug in 1931 explained it to me so succinctly, so simply. “God created land, air and water for all men, not just for one man or one family. It is against God’s laws for one man or one family to own all of it.”

Nationalism is to be lived, it is not just the flag, or the singing of the national anthem. The nationalist icons of my generation Recto and Tanada were merely anti-American; both opposed agrarian reform in the Fifties, the single most important political action that would have provided social justice for the millions who are oppressed.

Nationalism is education, the wisdom for us to elect public officials we can be proud of, not ignoramus movie stars and basketball players.

Nationalism means being rooted in this soil acting out the truth, which is justice in action. This justice is not an abstraction, for our very poor it is three meals a day. Are you aware that today so many poor Filipinos eat only once a day? Education for our children, medicine, and medical care for the poor who are sick. When government cannot assure these to its citizens, it commits violence. Who promote bad government? The crooked politician, the racketeering businessman, the traitorous oligarch.

Do we ostracize them? NO, we glorify them in front pages of our newspapers, we give them awards, we give them awards, we invite them to grace our social gatherings when we should spit at their faces, or at the very least, turn our backs to them.
How long will it take us to turn this country around? Look at Vietnam now; after it had resolved its internal contradiction and defeated the Americans in 1975 – it is well on the way to progress, it could even surpass us. Look at Japan after the Meiji Restoration in 1886-in thirty years, it had become a major power, defeating Russia in 1901. Look at Korea, Taiwan, even Japan again after World War II. After the rubble of the Korean War in 1953, or the flight of the Nationalists to Taiwan in 1949, in one generation they were able to develop into dynamic countries they are today. And Singapore next door- what was it in the 1950’s? No more than a backwater port not much different from Binondo.

It is not just the oligarchy then that is the enemy- it is us ourselves. And education will resolve our difficulties and catapult us towards prosperity and peace. My generation was influenced by barnacled ideas, by Marxism, by anti-Americanism which in some instances is legitimate, but these ideologies are not enough. I am glad that it has started, this long and tedious process of reexamination, of education and change that is so difficult and painful to achieve.

And this education is not just learning how to produce cheaper and better products as did Korea and Taiwan. It has to do with our insides, our guts. It involves imbibing in our blood stream iron confidence, deep and lasting pride in our sinews so that our very rich won’t send their monies abroad. They will then stop erecting shopping malls, fancy condominiums, plush resorts and golf courses; they will start building instead more factories, more research facilities, so that our brilliant young people will stay. How wonderful it would be our if our banks do not behave like pawn shops but as sources of venture capital, if our businessmen realize that money is like fertilizer, to do any good it must be spread around.

We are now 90 million- just think of this population not as a liability but as an asset, a mass market. Remember, too, that Japan was only 60 million when it challenged the United States in 1941. We don’t need to challenge a foreign power- all we have to do now is challenge ourselves.

Look deep within ourselves, and remember, that the indelible love of this earth and people is in the heart, that when it dies there, no constitution can ever revive it.

Let me remind you-we have many things to be proud of, not just Manny Pacquiao. A corrupt leadership? Ramon Magsaysay, Jose W. Diokno, Manny Pelaez – Raul Manglapus –just a few sterling names to wash away the perception. Just think of our history – -of our recent past. Remember the Battle of Tirad Pass in December in 1899, where the young general Gregorio del Pilar and 48 of his men died defending against the invading American Texas Rangers. It is no different from the Battle of Thermopylae in ancient Greece, where King Leonidas and his Spartans died to a man defending that pass against the invading Persians.

We mounted the first Asian revolution against Western imperialism and set up Asia’s first Republic in Malolos in 1898. More than any country in Southeast Asia, we fought the Japanese bravely, in World War II. Not just in Bataan but in a nationwide guerilla war. All of thus is forgotten. And Rizal – what country has ever produced someone like him, a poet, a novelist, a linguist, a medical doctor, an anthropologist and a martyr at 35.

We go through life remembering those soothing bromides, those gladsome messages from the ancients and hope that we will be guided by them. Let us then hearken to Mabini’s Decalogue, the Ten Commandments.

In this rickety age of 84 and still writing, I recall how, when death was at his doorstep, Alexander the Great had asked that he be buried with his hand outstretched and empty to show to the world, half of which is his dominion- that he was not bringing anything with him to the grave, not even a clod of earth. If all rich Filipinos imbibed this truth in their bones, we will be a prosperous nation.

I need not tell you of all the brutal reality outside, that the air is foul, that the people are unkind, and that the powerful who hand out jobs can be finicky and callous. I hope that you are spiritually prepared, and iron hearted enough to face this reality of our unhappy country.

I pray, too, that you will remember always that you are not Pangasinan, Tagalog or Ilokano, but that you are Filipino, heir to an exalted past which tells us that in our genes are the eternal codes of what we truly are, a heroic people.

********
This is it. Prof. Sonny Villafania asked FSJ about this speech and indeed, there was an error. This is the correct version:

“I pray, too, that you will remember always that you are not only Pangasinan, Tagalog or Ilokano, but that you are Filipino, heir to an exalted past which tells us that in our genes are the eternal codes of what we truly are, a heroic people.”

Pumaratipit Dagiti Uni ti Saltek

Philippines recovers 1.8bln dlrs from Marcos
-AFP, Wednesday, March 04, 2009
Farmers shaved their heads in protest
-Phil.Star, Wednesday, March 04, 2009

Papanan koma ti kuarta
a naikapuds no di met laeng iti suli
dagiti manglimlimo a bulsa
wenno ti siket dagiti buakaw a supot
a sitatanggaya a nakanganga nga agur-uray
ti matnag a bunga ti inigges a mangga?

Pumaratipit kunak koma dagiti uni ti saltek,
adda arte kunak koma manen,
ngem daanen dagitoy a drama
kaslan kalakay ti panalteek dagiti tungpa
kadagiti parupa ti diario idi sariugma.

Agay-ayat manen dagiti kamalala
ti manglimlimo a bulsa. Adda manen
bilion nga agar-arimasa.
Maiwarsi dagiti baria ta isu ti babantot
ken ti manakliing nga agaweng a murmuray
ti pusa a nagginudo kadagiti bara
ti dalikan a naynay a maulcer ti maisaang a banga.
Dagiti papel ket makunesda a mailakasa
mailukotlukot kadagiti bulsa
ti abungot a penpen ket maigigir
kadagiti ngaretteb dagiti bao nga agsapul ti rutrot
tapno rumuarto a baro ken naalmidor
a pangliwliwa kadagiti mannala ti chacha
kadagiti komedor.

Iti isu met laeng a damag
makalbon dagiti talon a siuungap
a kas met ti panagkalbo dagiti mannalon ti arapaap.
Saan laeng a ti gurong ti maurotan ti buok
pati pay ketdin ti tuktok
gapu iti gaddil nga itden ti rarasa ti nakem
ta uray ti ulo ket saanen a pakawanen dagiti alimatek.
Saanen nga umanay ti panagpungot ti buok.
Magetteng pay ketdin a kas protesta
ket maiwagayway ti panawen a nasalimuot.

Padaananyo ket aglalanglangto manen
dagiti supot nga agtikrab
manipud ti bussog ti pappapel a nalukot.
Mabatinto latta dagiti pusa nga agammusay ti awan.
Ti panalteek ti saltek ket maisaluketto latta
kadagiti bautek wenno kadagiti sallabawan.
Maurotto aminen a buok uray payen urmot
dagiti amma ti arado ken suyod.
Agmuttalengto amin dagitoy kadagiti saludsod
no sadino ti ayannan dagiti nalukot
nga inna dagiti binting.

Maitungpatungpanto manen iti rupa
ti binilbilion a lunod ngem binting met laeng
dagiti manabtuog kadagiti agkupasen a sabot.

ESTETIKA TI RISIRIS (Tuloy ti Umuna a Paset)

Ituloyko man daytoy nairugik a panagkomentario kadagiti dadduma a putar (particular ti daniw) ti ingungotenyo unay a literatura ilokano. Kasla adda pangaduak a mangituloy koman ngem “rugi pay laeng ti dangadang” kunak man, uray, no awan met ti karangrangetko no di laeng ti bukod nga oras ken ti bukodko a bagi ken kasta metten dagiti kritiko  (kuno) a nakaabungot kadagiti nabengbeng a parbo a nagan kadagiti internet fora ken message boards  a sibubuteng met a tumayaktak iti lona a pagbabakalan.

******

Iti naudi a parapo iti nairugik a sinurat, kunak: “saanko nga ammo no nairanrana laeng a naigibus ti panagrames iti linia 69.”

Ti 69 ket maysa met a napateg nga imahe iti daytoy a daniw. Daytoy ti arapaap a posision ti daniw. Ti panagbaliktad ti saad ket isu ti gandat amin a risgo a nailadawan iti sinurat.

Kitaentayo man ti rikna ti panagalimpatok ti mangrames kalpasan a maaramid ti naplano, mabalin a narisgo, naunday, bulgar a panagrames.

Iti linia 70-73, nga isu metten ti maudi a parapo ken conclusion ti daniw ket maysa a sibubukel nga imahe ti naalimpatokan a pannakapnek , a makita iti “ket kalpasanna, agtik-abto met ngatan ti idi pay a nabisbisinan a butok” numanpay awanan kinasiertona a daytoy a pannakapnek a kas agtultuloy ken mataginayon (continuing and lasting).

Awanan kinasigurado kunak ta uray ibagak a daytoy ti “telos”, ti ngudo ti tignay, ti sirmata a gapu ti tignay a panagrames, adda nabagas nga imahe iti taraudi ti daniw a kas nailadawan ditoy: “ngem dina met gayam kayat ti makiiyyot kaniak ngamin ta nalaadak, ta tabbel/burisak, ta saruaak!

No alaentayo, kas iti ibagak iti umuna a paset, a, ti gloria iti daniw ket imahe ti gobierno, turay/agturay ket ti rapist/s ket dagiti makapungtot nga iturturayan/umili nga “idi pay a nabisbisnan” ken ti panagrames ket bales, adda riknak a saanto a nabalaigi ti tignay a kas met laeng iladawan ti naudi a dua a linia.

Kalpasan ti panagrames, mabati latta dagiti umili a kas “nalaad, tabbel/buris, ta sarua!” a mabalin a ladawan met laeng ti saan a panagbalbaliw, nga kalpasan a marames ti maysa nga agtuturay/gobierno, addanto latta manen tumpuar a gloria ket agsublinto met laeng a mabisbisinan manen dagiti umili.

Kas man laeng kastoy: “Kalpasan ti panagsalsal, ania?”

Nayon a Paliiw

Mabalin a daytoy a daniw ket mababalaw kadagiti balikas a napili ti author a pangiladawan ken iti tema a rames/panagrames ngem adda met anag a mabalin met a mapidut ti agbasbasa a kas kaniak.

Sobra met unay ti pannakailadawan ti rames. Mabalin koma met a mapapintek tapno saan unay nga overkill.

Ti sibubukel a daniw ket maysa met laeng a karit ti kinawaya ti tema, porma ken dagiti balikas a nausar numanpay adda/adu met dagiti nagkamtudanna a mabalin a pakapilawanna.

Awis…

(Awisenkayo koma amin a mangiyalnag ti kayatyo met nga ibaga maipanggep iti daytoy a komentario. Awanantayo ti forum ngem mabalinkayo met dita baba.)

ESTETIKA TI RISIRIS1: Ti Sosial ken Kultural a Panagbalbaliw iti Siriing a Literatura

Pakauna

Dagiti sumaganad nga ilanadko ditoy ket awanan gagem a mangsakop ti dakkel unay a parte ti kritisismo ti literatura no saan ket a kas man laeng maysa a kapanunotak ken naadawko met kadagiti bassit a panawenko a panagbasa. Saanko a kunaen a daytoy a piesa ket maysa a panangpadas ti diskurso ti kritisismo. Nalaglag-an nga ibagak a daytoy ket maysa laeng a komentario a nariing man gapu iti adu a tumtumpuar a saludsodko maipanggep ti agdama a risiris kadagiti chatbox ken forum maipanggep ti sumagmamano nga aspeto ti Literatura Ilokano.

Dagiti Pagbatayak

Dagiti kontradiksion wenno panagsusungani ti panagbiag a sosial ket kinanayon a naisalsalumina a bileg wenno puerza a mangapekto, makaepekto ti panagpartuat ti literatura kangrunaanna kadagiti mannurat a siriring iti bukodna nga arte ken iti tignay ti kultural ken ti sosial a panagbalbaliw. Masapul a maimutektekkan no kasano a nasangal, nabuangay ken naipatakder dagiti sirmata2, world vision, manipud kadagiti nakariing ken siririing a teksto ti literatura, a ditoy nga agrikus ken agrikusrikos dagiti sirmata ti agtultuloy a historical a biag, panagbiag.

Adun ken adu pay dagiti tumpuar ken agsubli-subli nga imahe a mangiladawan ti agtultuloy a risiris, ranget, salisal ken dangadang tapno maragpat ti sirmata kadagiti sinurat, kadagiti partuat literatura.

Sakbayna, imutektekantayo dagitoy a sinurat a (1) kas maysa teksto a tignay-politikal (saan laeng kas paset ti Arte), (2) maysa a teksto nga artikulasion ti ideolohia ti kolektibo (ta mabalin met a tagikuaen dagiti dadduma nga umanamong iti artikulasion ti teksto) a diskurso iti baet ti risiris dagiti maidadanes ken mangidadanes, ken (3) kas maysa teksto a naikur-it a kas parte ti agdama a senial-sistema, ti man Literatura Ilokano wenno ti nalawlawa pay a panagsirig.

Mabalin tayo pay a sirigen dagiti imahe dagiti sinurat (partikular ti daniw) no ania ti kayat dagitoy nga iyalnag iti agdama a biag/panagbiag ti Ilokano/Pilipino.

Iramantayo pay ketdin a kitaen dagitoy nga imahe iti punto a kultural ken sosial a panagbalbaliw3.

**********

1Ti balikas a risiris ditoy ket ti agtultuloy ken taginayon a salisal ti panagsusungani ti panagbiag a sosial ken historical ti agturturay ken iturturayan, ti mangidadanes ken ti maidaddanes, ti salisal ti teksto kontra ti sungani a teksto, ti salisal ti konsepto kontra ti sungani a konsepto….

2Ti balikas a sirmata ket mausar ditoy a kas kadagupan dagiti aspirasion dagiti tao nga agdama nga agtigtignay para ti bukod a determinasion ti biag/panagbiag ken kinatao iti gimong a paggargarawanda. Mabalin a daytoy a sirmata ket isu ti nakaiturongan ti tignay, ti ungto (telos) ti siririing a panaggaraw/panagtignay. Mabalin a ti sirmata ket isu ungto ti tagainep a puon ti panagtignay.

3Ti balikas a panagbalbaliw ditoy ket isu ti panagsukat koma ti panagsirig/pannirigan a nagbalin a kas ordinario iti biagtayon (imposed dominant values, Gramsci) ket mabalin a daytoy a panagbalbaliw ket kultural wenno/ken sosial. Iraman tayo metten nga inotar a ti “literatura laeng ket saan a makaited ti panagbalbaliw ngem mabalin met a kas parte wenno instrumento ti panagbalbaliw“(Althusser).

Kas mabasayo kadagiti pagbatayak iti daytoy a komentario, addaanak ti ‘bias’ a mangusar ti marxismo a panagsirig ket mabalin a malaokan ken maramenan ti hermeneutica, partikular ti pilosopia ti lengguahe.

********

Apay a Daniw ti Napilik a Komentarioan?

Kas kuna ni Alexander Remolino, “ti daniw ket mabalin nga ibaga a kabibilegan a klase ti literatura ken kalakaan a maiwaras” (A. Remolino, Ang Misyon ng Makata sa Panahon ng Postmodernismo at Paglimot, 16 Set. 2007, Emanila Poetry). Kas inadaw ni Remolino met laeng ken Voltaire, ti “daniw ket addaan ti ad-adu nga ibaga iti manmano a balikas.”

Kas kuna met ni Dr. Aurelio S. Agcaoili, ti daniw ket “pagsarmingan ti gimong, pagsarmingan ti kinaasinno, pagsarmingan ti biag–amin dagitoy–gapu ta ipakita ti awtentiko a daniw ti rupa, ti langa, ti itsura ti agdama a kasasaad ti tao–maysa a kasasaad a dumawdawat iti pannakaawat, pannakapabaro, pannakatinggar. ( AS Agcaoili, Ti Daniw ket para kadagiti Maidaddadanes ken Mapapaidaman)

Ti daniw ket addaan met ti wayawaya. No awan ti wayawaya ti daniw ken panagdaniw saan ngarud nga agbalin a nabileg, saan a mabalin a pagsarmingan ken saan a mabalin a paggapuan kadagiti tagipatgen a mabalin a dumupir kadagiti banag ken wagas a saan a nainkalintegan iti gimong a nakaibasaran ti panagdaniw. Ta kuna ngarud ni Agcaoili: “saanen nga umiso ti panagipapan a ti maysa a daniw ket partuat laeng ti maysa a sariwawek nga imahinasion… iti agdama a panawen a kasingin dagiti naggagabsuon a pakarikutan ken pakaidukmeman, awanen ti akem ti daniw (ket ngarud ti arte) a ti laeng aramidna ket mangiladawan kadagiti bambanag a mamagluluken iti rikna, mangted bibineg iti panunot, ken mangiregalo iti pannakalipat kadagiti trahedia, personal man wenno kolektib, iti man bukod a bagi wenno iti gimong.”

Kastoy ti kinawaya ti daniw a kas kuna met laeng ni Roy V. Aragon “a ti daniw saan a rebbengna a namikki, no daniw saan a rebbengna a limlimitaran, no daniw saan a rebbengna a mabuteng. Sawenna ti kayatna a sawen. Ipakitana ti kayatna nga ipakita, uray asino ti agdepdeppa.”

Gapu ta ti daniw ket maysa a nasiken a pangiladawan ti biag/panagbiag ken aspirasion, kas maysa a nawaya ken saan a sibubuteng a pagsarmingan ti langa ti agdama a kasasaad ti tao, pinilik ngarud daytoy.

Umuna a Daniw: Kastoy a Ramesek ni Gloria4

Umuna a daniw kunak gapu ta mabalin a naynayonakto ti komentarioak iti isu met laeng a punto a pagbatayak a kas kadagiti nailanadkon iti ngato.

Yantangay ta agkalkallautang metten daytoy a daniw ken pinagraranggasanda metten daytoy kadagitI fora ken chatbox, iyunakon ken RAMESEK metten ken PAGUTTOGAK man met nga APROSAN ken ARUSIBSIBEN iti punto a bukodko met laeng a pannirigan babaen ti kunak a PABARUSNGI A PANAGIKUR-IT ken ti panangusarko kadagiti nailanadkon a ‘bias’ sadiay ngato.

Ilanadko man pay ditoy dayta a daniw ken ikkak ti numero dagiti binatogna tapno nalaklaka a sublian numanpay saanko a gamden a dasigen amin dagitoy sumagannad a 73 a linia.

************
4 Ti daniw ket naipablaak iti internet sadiay Daligcon Journal.

************

KASTOY A RAMESEK NI GLORIA
ni Nelson G. Daligcon

1-makauttogak, talaga a makauttogak unayen – idi pay!
2-awan ti aldaw ken rabii a diak salsalsalan ni gloria,
3-kayatko a talaga a ka-69 ngem ingget atapna
4-dinak kayat a kainniyyot ti gayadugad
5-ta dinikki ken angot-buris ti ngiwatko.

6-ngem diak masbaalanen, agbalinak a talagan a maniak
7-ket no kastanton, ammok nga awanen makaigawid kaniak:
8-serkek ti palasiona ket dutdotek a dutdoten ti payutingting
9-nga itaray iti agir-iray a kalapawko
10-ket dita a maisayangkat ti nagganas a panagrames:

11-ingget gartem a pisangek ti pagan-anayna
12-ket napnuan rugso a matmatak ti ingget baknang a barukongna.
13-sirurungsot nga arakupek, agkak ti naglinis, nabanglo nga abagana
14-dildilak, kagatkagatek, lablabak nga agpangato ti lengngesna
15-sakonto isublat iti bangir nga agpatingga iti teltel
16-a sepsepak, kinnikinniten ken kuribkuribak agingga a lumabaga.
17-isublatko a romansaen ti agsumbangir a puon ti lapayagna:
18-dildilak, kagatkagatek ken sepsepak, sakonto iserrek
19-ti nabasa, agpuspusipos iti kinasayyetna a dilak kadagiti abutda.
20-sikbabek dagiti bibigna, nutnotek ti lipistikna
21-sakonto pagarinsawaden ti dilak iti uneg ti ngiwatna,
22-kunnotek ti amin a katayna, sepsepek ket sepsepek ti dilana…

23-pagkarayamek ti agkatkatay a dilak, agpababa nga agpangato
24-iti karabukobna a kalpasanna nutnotek a palabbagaen ti katenggaan a pasetna.
25-dildilak, kagatkagatek, lablabak ti barukongna a di naabbongan ti bra,
26-nutnutek a nutnoten, kuribkuribak ti agsumbangir a puon ti susona,
27-pati agsumbangir a kilikilina, markaak iti nagbukel a nalabaga!

28-kalpasan a malabok iti nawadwad a katay ti sibubukel a bagina,
29-ikkatek ti brana ket idungsudungsok nga umuna ti ngiwatko iti susona
30-idinto a ti maysa nga imak, pislepislenna, kammekammetenna ti bangir,
31-piritpiritenna a piritpiriten agingga a dumerosas ti mungay daytoy.
32-sa isublatko a lablaban, kagatkagaten ti aglawlaw ti agsumbangir a susona,
33-kalpasanna isubok ida – agingga iti kabaelan a laonen ti ngiwatko
34-sakonto mulmolan, nutnoten, kagatkagaten dagiti mungayna
35-agingga a lumabagada, agingga a  makariknadan iti apges.

36-ti sumaruno, ipadalanko ti natangken ken agbabbabasa latta a dilak
37-manipud iti nagbaetan dagiti suso agingga iti pus-ongna,
38-sa sublianak a pagtayyetayeken ken iduldol ti dilak iti pusegna.
36-palabbagaek nga umuna ti tengnga ti pus-ongna sakbay nga ingatok
40-dagiti tumengna, ungapek ida tapno dildilan, lablaban ken nutnotek
41-ket mabatian met iti tsikinini ti agsumbangir a sellangna.

42-ket ti sumaruno, tapno nagangganas, in-inutek nga ibaba ti derosas a pantina,
43-matmatak ti sibubukel a bagina, sakonto agkan ken dilpadilpatan
44-ti kababaan a paset ti pus-ongna, kagatkagatek – a kasla paruten – dagiti urmot
45-a di kabaelan nga ilemmeng ti nakakeppet a luppo.
46-kalpasanna, ingatok ti dua a tumengna ket iselselko ti rupak iti nagbaetanda:
47-(anian a puskol nga urmot! kangrunaanna, anian a pintas nga uki!
48-nagum-umaan man ganggannaet ken natataer a guardiat’ palasio, saan a nabanget –
49-ngem uray pay ngata agdardara, arub-obek ti nagbuyok a reglana,
50-uray pay sangapulgada ti killana, diak pakawanen a killadan!)
51-rummuar ti dilak ket mapakidemak iti nagganas man a mapasamak a ritual:
52-dilpadilpat, dildidildil ken lablalablab, nangruna daydiay panagkunnot iti muting!
53-ket, yotnina, anian ta nagasgasat ti dilak ngem ti butok
54-ta isu ketdin ti immuna, immmuna nga immiyyot!

55-bagas-ti-ukinina, diakon maibturan ti idi pay nga uttogko!
56-ket iruarko ti limmandoken, de-otso, de-bolitas, ingget lukmeg
57-ngem supot (awan ngamin pagpakugitko) isu a kinaper a butok –
58-ngem tapno nagangganas ken lalo a tumangar, lalo nga agkatay
59-isullatko nga ikiskikiskis nga idugsudugsol nga umuna iti ruangan ti pepetna.

60-diakon maibturan ti riknak, orasen ti panangdakayko kenkuana!
61-ket bingitek ti ukina sa in-inut, in-inayad (tapno naim-imas)
62-nga iserrekko ti butok: ukininana, anian a barana!
63-ket kin-od, yadyad daytan nga umat-atipukpok,awan makaatiw iti paspasna!

64-yotdeputa, agganasakon, agparuarakon! ngem withdrawal ti kayatko
65-ta narawrawet ngamin ti akinngato nga abut ti diosak.
66-ket uksotek, ipaturongko ti butok iti ungapek a ngiwatna
67-ket salsalek daytoy iti ingget paspas sa bingayek ti panagpugsit ti kassitko:
68-damo a pugsit, iti ngiwatna a di mabmabsog; maikadua, iti rupana
69-sa siaayat a nasnasen ti butok dagiti agaruyot a kassit iti rupa ken bibigna.

70-ket kalpasanna, agtig-abto met ngatan ti idi pay a binisbisinna a butok
71-ta nadakepak met laeng ti nangpauttog kaniak a naguttogak met la unay
72-ngem dina met gayam kayat ti makiiyyot kaniak
73-ngamin ta nalaadak, ta tabbel/burisak, ta saruaak!

Ti paulona a “Kastoy a Ramesek ni Gloria” ket maysa a sirmata. Ngamin ti rames ket maysa a panagtignay nga addaan kinaderrep, ti rikna a rumkuas a nabayagen a napenpen. Adda met panagalimpatok. Ti panagrames ket saan laeng nga “instinct” no di ketdi maysa a planado a tignay. Mabalin a ti marames ket addaan galad a makaabbukay ti rikna a gartem, pungtot, gura, panagibales wenno kababalin wenno naaramid a mabalin a mangitunda ti tignay a panagrames.

Daytoy a daniw ngarud, iti biangko, ket maysa nga ekspresion ti rikna a panagpungtot, panagpulkok gaputa nadangkok daytoy a wagas a panagtignay. A daytoy a gura ket nabayagen a naen-en a kas ipasimudaag ti umuna a parapo a narugian ti ” makauttogak, talaga a makauttogak unayen – idi pay!“. Planado ngarud ti garaw a mabalin a panagibales. Ti rames ket isu ti panangsibbarut ti dayaw ti marames ket no maaddaan ti gundaway daytoy a plano a pangibales ket maaramid uray no narisgo a kas ipasimudaag dagiti linia nga 8-10.

8-“serkek ti palasio ket dutdotek a dutdoten ni gloria
9-nga itaray iti agir-iray a kalapawko
10-ket dita a maisayangkat ti nagganas a panagrames.”

Ti maysa a tao a mangaramid iti daytoy ket addaan ti saan a sinsinan a determinasion a maipakita iti linia 7, “awanen ti makaigawid“.

Kitaentayo met a nalaing ti risiris ti sosial ken kultural nga agpang. Ni Gloria ket addaan palasio wenno adda iti uneg ti palasio a kas iladawan ti linia 8 ket ti mangrames ket addaan ti “agir-iray a kalapaw.” Ni Gloria ngarud ket nabaknang ket ti mangrames ket napanglaw. Nalawag ditoy ti makunkuna a “social stratum”, ti level ti panagbiag.

Ket siasino aya iti adda iti palasio? Ti agturay. Ket mabalin ti agkalkalapaw ket ti maiturturayan.

Adda pay maysa a makita iti daytoy maikadua a parapo.  Maysa met daytoy a sibubukel nga imahe ti sirmata. Saan nga maaramid ti panagrames iti mismo a palasio a pangdutdotan ti mangrames ken Gloria. Maaramidto daytoy a tignay iti kalapaw a mabalin a mismo a balay ti rapist. Ipakitana ditoy a kayat ti rapist a riknaen met ni Gloria, a nairuam ti imeng ti palasio, ti tangken ken dukol ti datar. Awan ti ikamen ta rames ngarud. Maipakita ti panagsukat ti bileg. Kasla kastoyto: addakan ditoy teritoriok ket maaramidko met ti kaykayatko kenka.

Ket no dumtengto daytoy a sirmata, marabsut ti dayaw ni Gloria ken maminpinsan a maawan kenkuana ti bileg a kas naipakita iti awan man laeng gawayna a maitaray, maiserrek iti kalapaw ken kasta met iti kaawan man laeng ti reaksionna bayatto ti rames a kas maipakita manipud linia 11-69. Gapu iti palasio nga imahen, mabalin a maanag nga adda, adu met ti guardiana ngem awan man laeng pulos maaramidan dagitoy a guardia a mangsalaknib ti palasio ken dagiti agindeg ditoy a kas ken Gloria.

Mabalin a ti Gloria ti daniw ket isu ti simbolo ti turay, dagiti agtuturay ket daytoy ngarud a daniw ket maysa met laeng a pakdaar ti pagbalinan ti gobierno, agtuturay no umaboten ti pagpatinggaan ti anus dagiti umili nga agur-uray ti GLORIA. Ket no bumtak to daytoy a panaganus ket masukatan ti pungtot, maipatungpalto ti panagrames ket awan bileg ti palasio a mangikanawa ti siasino man a gloria iti unegna.

Mabalin a ti wagas ti panagibales ket nadangkes, naalas, bulgar ken awanan pangadua a kas maanagko met laeng ti naunday a panangiladawan ti nagsurat ti ritual ti rames. Saan a nadaras. Napaut, naundayto daytoy a panagtignay. Kitaen ti pannakailadawanna manipud linia 11-69.

Subliantayo pay ketdi daytoy numero 69. Daytoy a numero ket addaan met bileg a kas metapora ti agsungani a posision numanpay no kitaen tayo ket ti 6 ken 9 ket addaan ti pareho a porma ngem agbaliktad ti pannakaisaadda.

Daytoy manen ket maysa a simbolo ti sirmata. Ti “telos” a tagainep a nanggapuanan ti tignay a panagrames. Masapul ti panagbalbaliw. Kas kuna dagiti tagalog: “balitaran, baliktarin.” Pattugen daytay nakatakder a 9 ket patakderen ti 6.

Saanko nga ammo no nairanrana laeng a maigibus ti panagrames iti linia 69.

Ituloykonto apo.

Pabarusngi a Panagiku-it, 3

Nanarpaaken ti Pabarusngi a Panagikur-it!

Saan a naspak no di ketdi nanabtuog a naitupak ti bukot ti makunkuna a natibkeren(?) a panagikur-it dagiti maingel ken naingel nga i-ilokano a mamannurat.

Inpanabtuog ni Ka Nelson sadiay DALIGCON JOURNAL ti baro a kapitolo ti panagikur-it ti ilokano.

Apay nga adda question mark sadiay abay ti natibkeren? Kastoy laeng ti makunak. Saanko a tagibassiten ti manon a siglo a panagampayag ti kurditan ilokano ken ti saan a matukod a gapuanan daytoy ngem ti damagek ket apay a ti maysa laeng a bulgar, kinauttog, wenno, panangidaniw kadagiti ilokano met laeng a balbalikas ket kasla adda kimat a manabsiit ket agrisak dagiti sarikedked (saanko nga iraman amin, appo a) ti makuna a kurditan?

Tumpuar ngarud dagiti pangaduak ken salsaludsodko.

1. Kasano ti katibker ti kurditan dagiti ilokano?
2. Sisasagana kadi daytoy a kurditan ti panagbalbaliw ti panawen ken kasta met ti pannirigan?
3. Umanay kadin dagiti nagapuanan ti kurditan tapno makunan a saan a mabaliwan ti panagimutektek?
4. Addaan kadi daytoy a kurditan ti bukod a dogma, canon ken bukod a kritisismo tapno mahusgaran ti maysa a sinurat tapno makuna a saan a paset/parte, makadadael, makaidagel ti LITERATURA ILOKANO?
5. Mapili kadi dagiti balikas a mausar kadagiti sinurat/kinur-it ken suraten/ikur-itto pay tapno mailangi dagiti balikas a kas uki, buto, iyot, kinod, ken salsal?
6. Addaan kadi ti waya dagiti sinurat iti daytoy a kurditan?
7. Apay a tao (ti nagsurat) ti pagdas-alan ti epekto ti sinuratna?
8. Sisasagana kadin dagiti Ilokano nga umawat ti baro a panagsirig?

Adu ken adu pay dagiti saludsodek koma.

Iti umuna a saludsod. Wen, ti no manon a siglo nga agikurkur-it ti ilokano manipud ti umuna a putar a pinabayog dagiti putar dagiti teddek a kas kenni Pedro Bukaneg, Leona Florentino, Casabar, Reyes, Bulong, Duque, Hidalgo, iramanmo payen ni Bulosan, Sionel, Joma Sison, delos Reyes, Agcaoili, Nesperos, Antalan, Aragon, Rambaud ken adu pay nga no inaganak koma ida amin ket saan nga umanay daytoy a poste. Ngem, apay nga iti maysa laeng a putar a kas ti putar ni Nelson Daligcon a bulgar, pornografik ket kunan dagiti dadduma a madadaelen ti LITERATURA ILOKANO?

Adun dagiti kritisismo a nangpalsiit ti ingungotentayo a kurditan. Ibagada a naanglem, mangaskasaba, romantisismo. Ngem apay a saan tayo latta a sirigen koma iti baro a panagkita daytoy a kurditan baka agpayso met dagitoy nga ibagbagada? Agpayso kadi? Ala, man.

Dagiti dadduma pay a salsaludsodko sadiay ngato ket ibatik a sungbatan dagitay nagsasanga ti pampanunotna nga no agsasaoda kadagiti chatbox ken dap-ayan ket arigna siasinoda ngem (sibubutengda met met a lumtuad gapu ta nakaabongotda a kasla man dagiti makapili idi panawen ti hapon nga iti ammoda laeng ket agitudo ti kagurgurada) nga aghusgar ken mangibitin ti maysa laeng a tumtumpuar a mannurat, nga agisurat ti pabarusngi a panagikur-it.

Ti Partaan ti Karudkod ken ti Salaksak

Daytoy met ti padas-sarita ti maysa met nga ubing a kas met kenni Inot iti saritak a Sapatos.
****************

“Poco!Poco!” Inlaaw ti tagamuntar ket inwagisna iti kannigid nga ayanmi. Inngatona met laeng ti mankannawan nga imna a nakagemgem a kasla adda man guyguyodenna iti ngato. Paulit-ulit. Senyal ti panangyagyagna met iti makanawan a grupo a paspasanda bassit ti gumuyod. Kalpasanna, timmaneb met laeng ket idi lumung-aw, iggemna ti murdong ti bubo. Sinirutna ti reppet ket inibbatanna met laeng. Siniguradona ngata no mayat met laeng ti reppetna. Intudona ti pataw. Bangking! Nakankannigid. Ipasimudaagna a saan a nakasimpa ti bubo. Yinagyaganna manen dagiti agguyguyod ti adda ti kannawan a tali. Insardengmi bassit ti nagguyod a kas panaginanami met.

Inikkatko ti sakotek iti tali ket inunorko ti murdong ti nakadalutaytayen a tali. Rinugiak a kinawikaw. Inpusingko ti maysan a kapulsot a naguyodmi. Agpaabagatan ti agus isu a nalaglag-an ti ayanmi. Nalaklaka a guyoden. Inyabayko ti naurnosen a tali ti ayan ti kuribot. “Sapay koma ta adu met ti maalami.” Intanamitimko. “Pilat pilat,” kinunak ket inapprosak pay ti kuribot. Umuna pay laeng a wayat ngem makapautoyen. Nasakit latta ti kinnit ti init uray mumalemen. Iladladaw tayo ti agiwayat barbareng adu met ti maalatayo kuna ngamin dagiti dadduma a makidaklis. Uppat nga aldawen nga agsasaruno a sangkaakup laeng ti rupis ti tunggal maysa. Ngayemngeman pay ti pusa koma no labsen ti agsao.

Tinurongko met laeng ti grupok tapno tumulongak manen nga agguyod idi makitak ti pataw a nakasimpan. Dua nga iman ti panagsenyas ti tagamuntar. Kayatna a sawen a masapul ti panaggiddanen ti panagguyod. Nakarabawen iti raket ti tagamuntar a kasinsinko met laeng. Iggem ti makannawan nga imana ti gaud ket inruginan nga igaud nga agpaamianan. Apan tumulong sadiay bangir. Makitan ti murdong ti pakawan sadiay labes ti pantay. Ngannganin maungpot ti maikadua a tali.

Nabara ti darat. Makasinit pay laeng no mailumlom ti dapan. Inikkatko ti tsinelasko dinto ket magsat. Agungetto manen ni Inang.

Napasennaayak a nangapiras ti rupak. Tinarapnosko metten nga inamoy ti buokko ken inamlid ti agtedtedteden a ling-etko. Naapges ti ling-et a sumrek iti matak. Intalliawko ti rupak ket nasaripatpatak dagiti padak nga ubbing nga agpipinnuged. Biernes ita ket nasapa ti dismisal ti eskuela. “Imbag pay isuda ta makapaglang-ayda,” inyay-ayko iti bagik. Linugayak ti init. Nangato pay laeng. Ginuttak ti tali ket nagreklamo ti baket iti malikudak iti bigla a panaglukay ti irteng ti tali ket agistayan napatugaw.

“Tanangem met a balong.” Kinuna. “Abusta agkalatukot pay ti tumengen ngem ikarigatan pay laeng ti agguyod ‘ta ‘wan met maisakmulen dagiti addim.” Innayonna pay.

“’bag pay kenka nana ‘ta ad-adu latta ti bingaymo,” kunak koma ngem ba’am man la’ngen. Uray no panagkunak ket napigpigasaak ngem isuna ngem ad-adu latta ti mairupis kenkuana ta natataeng ngarud. Ngem, iti tawenko nga onse, nataytayagak ngem kadagiti kapatadak iti 5’2 a takderko. Mangrugin nga agpiskel dagiti laslasagko gapu ti ritur ti trabajo. Nalaklakay met ti rupak a gapuananen ti kissiit ti init. Napagbiddutandak pay naminsan a high schoolen. Ubing latta ti ubing ket basbassit latta met ti mabingay ngem kadagiti nataengan. Hay. Ad-adunto manen ‘tay bingay ti akinkukua ti daklis nga agur-uray sadiay linong. Saan sa a patas kunak koma a ngem awan met ti mabalinko. Makiguyguyodak laeng.

Asidegen ti pakawan. Addan iti pagtaptapliakan ti dalluyon. Inapura nga apan ginammatan ti maysa a natataeng a kaduami ket inbukotnan a ginuyod. Inapurak met nga apan inakup ti masangwananna anga iket.

“Sadiayka ruar a balong ta di madubsak dagiti lames.” Inlaawna kaniak. Usukek koman ti tali idi malagipko a madi. Saanyo nga usok usoken a ta tali kunada met idi naminsan. Isu met laeng a nga awan ti maalalatayo, inayonda pay. Nagadu ket nga at-attengen aya kunak koma a ngem rikusek man laengen.

“Hu, awan man laeng met muestranan, sika!” Indayamudom ti maysa.

“Makapaawan ganaska met. Addada sadiay bubon a.” Insumra met ti maikadua.

Tinaliawko ti umas-asidegen a bubo. Kasla awan manen nga agpayso. Awan pay agrisak uray naiyaw-awan laeng koma a tariptip.

*****

“’da kawadwadanna kunak man, nakkong?” Inulit ti lakay idi saanko a naimdengan ti saona.

“’wan latta, lelong,” kunak met. Intanggayak ti linaon ti kallugongko. Awan manen a talaga. Nakurang pay a sukat koma ti sabon a pagdigos no ar-arigen ti pakailakuanna. Umanay met ngatan a a maisagpaw ti nasanger a marunggay. Napia laeng met a ngem ‘tay tangad ken taliaw manen a maipangan. No maibus ket umanay met laengen a ‘tay target. He he. Target. Targeten ti tammudo ti asin a nakirog sa masilamutan ti tammudo a bulon ti innapuy.

“Su pay la’ng ‘tay kunak,” intuloy ti lakay. “Sipud pay naiyuso dayta karudkod ken daytay tri play a pagkalap, ‘wanen ti ikan.”

Wen aya. No awan ti naalami a nagdaklis, awan met ngarud ti naala dagiti nangsalloy ti daklismi nga agsadsadeng. Uray dagiti agsadeng a ket nakirang met ti maaladan. Nagpukawen ti lames. Mabutengdan. Awanen ti makalapan. Sapay no ti baybay laeng ti makuna nga awan ti akinkukua. No daga, adda titulona. No baybay a ket, nungka. Dagiti adu ti dagana, sakupenda pay laeng met ti baybay. Ipuonanda pay laeng dagitoy buklis a pagkalap.

Ti karudkod ket nadawdawel manen ngem ti daklis. Makarudkod amin a nagyan ti baybay a madalapusna. Uray selopin, ruting, darat. Amin. Naassideg dagiti minata ti iket a nausar. Manmano pay ti mausar a tattaon. Guyoden metten daytoy ti dua a bilog a demotor. Bukodanen ti akinkukua ken dagiti pasurotna a kasla gamaw wenno buli a kanayon a sikakapet ti amongda.

Ti daklis, iti sungaban, daddadakkel ti minatana. Bumasbassit nga in-inut inggana sadiay bubona a naaramid ti sinamay. Saan met a maitapog ti lima laeng. Adu ngarud bassit ti mairanud.

Daytay met three ply ket daytay iket a kasla sadeng ngem tallo ti iketna. Agrurutap nga iket. Adda daddadakkel a minata, bumasbassit inggana iti kabassitan. Awan met pakawanenna uray pay tariptip. Maipakat met daytoy babaen ti bilog a demotor. Daytay laengen a ngata panagpusot ti ikan ti pagpatulonganda iti tao no maitsamba nga adu ti maala. Ngem, uray pay, dagiti met laeng naasideg kadakuada ti makaitured a makigamulo.

Adda met idi resolusion ti konseho ti ili a kas naalimadamadko met idi ken Tatang a mangiparit kadagitoy a pagkalap. Ngem, ita, agrairada man metten.

Ibutosdakto met a. Kuna kano met idi ‘tay pulitiko nga akingapuanan ti pannakaiparit dagitoy. Ket no inparitmo met ti kakaisuna a pagbiaganmi, insumra kano met dagiti piskadores a kaaduanna a Bisaya. Kasta man idi ti nangngegko a patanganda Tatang ken dagiti kainumanna ti GSM gin. Isu, naisubli manen.

Adun dagiti Bisayano a nagdappat kadagiti ig-igid iti baybay ditoy partena ti la-ud a paset ti Pangasinan. Nalinak ti baybay ken makawayada pay. Tao dagitoy dagiti babaknang a makaipuonan ti pagkalap. Adu metten ti nakaasawa ken rimmang-ay ti biagna a Bisayano ditoy gapu ti panagkalap. Kasta met dagiti makaipuonan iti daytoy. Kasla naigameren ti lasagda ti panagkalap.

No ti daklis ket nadawel. Ket, nadawdawel pay ti tri play ken karkar, ti awagko ngarud kadagitoy ket—BUKLIS!! Impetteng ti unegko a nangusok ti ludong a rikep ti paraanganmi. Saanko pay ket napupuotanen a napagnak ti nasurok met bassit a sangakilometro a desdes nga agpadaya a dumanon ditoy putputong a kalapawmi.

Agas-asuken ti dalikanmi iti ayan ti kusina. Urayla mangurat ti tengnged ni Nanang ti panangpuyotna ti beggang. Masayangan ngata a ti maysa manen a palito ti pusporo. Anusan ni Nanang nga urnosen ti aluten ket gaburanna met laeng ti dapo no kastan a makaluto. Dayta, adda pay laeng beggang nga usarenna manen a pagpasged!

“Na a, nagballudongka manen karajo!” Inbugtak ni Nanang idi madarimumosannak a sumrek iti ruangan ti kusina. “Daytay kaldingmo ken daytay nuang, malemen, saanmo pay laeng ida napainom ken naiyapon. Immalaka ket no siasino nga imal-alaam ti kinadupek. Bayanggudaw!” Inyaributantan ni Nanang ket uray la naguyek a nakasay-op ti asuk ti dalikan a saan pay laeng simged.

“Ne!” Ket intupakko ti kallugongko iti dulang. “Makauma met ngaminen ti puro nateng nga awan pay sagpawna uray koma bugtong wenno duling a daing nga armang. Dagita ti napanak nagbayanggudawan.” Saanko pay ketdin a naallawadan ti simmungbat. Uray la napamulagat ni Nanang sa met laeng nagsabat dagiti kidayna. Mapilpilpil ti isemna a nangtaliaw kaniak. Napabainan ngata. Giniddatok metten ti rimmuar ta mabainak met a nangsungbat kenkuana. Tinurongkon ti bubon nga apanko pagtawingan ti ipainumko kadagiti tarakenko a nuang ken kalding.

“Kitam, sika! ‘dim pay met ngamin urayen a makaanges ‘ta anakmo sakbaymo a banatan.” Ti nalikudak a sao ni Tatang.

“Iyapuram ket sumipngeten. Guyodemto man pay ‘tay bareta ‘idta sirok ti kalapaw ket sapaentanto nga apan lagdaan dadiay alad. Guyodek koman ngem agsakit metten daytoy siket ken tumengko nga agrukob.” Inpakamakam ti Tatang.

Nagbalin ket ngarud a dayamudom ken dayengdeng ti ayug koma nga irubuatko. Haah! Kunak man laengen ket inpug-awko laengen ti sennaayko.

Tinarengtengko a tinupar ti ayan ti kaldingko idi mapunnok iti danum ti nagudua a dram a pagpapainumak ti nuang. Pinag-otko ti padol ket binulosak lattan ti kalding. Ammo ti kalding ti agawid ti pagaponanna. Dinagasnak pay met laeng a dinanggel daytay turo nga urbon ti kaldingko ket urayak la naparupanget ti ut-ot a nangapros ti lulodko a nadungpar ti muging ti urbon.

“ninam met!” Kinunak ket pimmidutak ti bato sako pinakamakaman a binarsak. “Uray mapilayka metten,” indayamudomko ngem saan met a napuntaan. Daytay nitib a kalding kunak idi ti gatangen ni Nanang a kas taraknek ngem saan daytoyen mestisa tapno daddadakkel met laeng ti annakna kunana met idi. Daytay nitib koma ti kayatko ta barbareng makaanak ti dua tunggal aganak. Nabibiit ti agpaadu. No makaanak ti dua a kabay-an, ad-adu koma ti pamusian. Ngem ita, turo la ket ngarud a sulpeng. Bugbugtong pay.

Bigla a nagrisak ti salaksak ket kasla man sinippayotnak pay. Simgar dagiti dutdotko. Sumipngeten ket buisit kano ti salaksak nga aguni no kasta nga agsipnget. Siniparko pay naminsan dagiti kalding ta siertoek no agturongda met laeng sadiay balay. Ad-addan ti pikarko idi makitak a turongenda ti bubon. Ab-abanda la letdi daytay sinakdok a pagpainumko ti nuang. Sal-at. Naestilo pay met daytay nuang. Saanna a kayat nga inumen ti naab-ababan ti sabali.

Nadanonko ti nuangko a nakatingngaag. Masikuran met ngatan a nakawarwar. Awan pay ket ti maarabnan ditoy nakaipagudanna. Kimmidkiden ti ruot. Nangulay-ong. Pati dengnguen, agbisinen. “Hii.” Kunak ket insaplitko ti tali a wayway ti bakrang ti nuang. Sinarunok nga inturong ti ayan ti bubon. Nagmusiig idi maangotna ti agatkalding a danum. Tinaliawnak pay. Innalak ti sabot ti abay ti dram ket rinugiak a sinabuagan ti nuang. Sukatak ti danum ti dram. Hay, anian a bannog ti marigrigaten aya.

****

“Saan koma a mabalin, Abogado.” Natangken ngem naalumamay ti sao ni Tatang a nariingak. Simmiripak ti regkang ti taleb a dumna iti kosina. Adda ni Abogado Valdejueza. Situtugaw iti bangko a naipaurnos ti dulang. Agsangsangoda ken Tatang. Saggaysada ti tasa ti kape. Adda met ni Inang a mangitutuon iti dalikan ti kaldero a pinisokanna. Sitatakder met ti drayber ti abogado ti dumna ti ruangan ti kosina. Nakaiggem met ti tasa. Puypuyotanna ti agas-asuk pay laeng a kape.

“Ibaratom koma kaniakon dayta sagat ken daytay dua a dadakkel nga aritongtong dita ayan ti nagludonanta.” Isarsarita ti abogado ngem ti panagdengngegko ket kasla maysan a bilin. Nagsapa met dagitoy a tattaon, kununak. Pinarbangonda metten ti immallatiw.

“Kasapulak koma dagita a matarikayo tapno malpas met laengen daytay patpatakderek a resthouse sadiay igid ti baybay. ‘bag la a pagpalpallaingan no kasta nga aguray datao ti maala daytay karkartayo ket.” Ipapilit latta met ti abogado. Nakitak pay a nagngirsi ti drayberna a nangidisso ti tasa a nagkapeanna iti dulang.

“Kabaelam met ti gumatang ti kayo, Abogado, no tarikayo laeng ti kasapulam. Ammom a nalpasen ti tongtongan dagiti nagannak kaniata maipanggep kadagita a kaykayo.” Inyalumamay latta ni Tatang.

“Isu ngarud nga immayak agpakpakaasi kenka Ka Mulong ta kasapulak a pagdesign daytay sagat. Matablon met a kas datar dagiti aritongtong. Nalaplapad dagitoy ngem kadagiti kadawyan a magatang.”

“Ipakpakaasik met kenka, Abogado, a saanmo koma metten a a gageman dagita ‘ta usarento met daytay kakaisuna a barota.” Insungbat met ni Tatang ket indissona ti tasana a naawanganen ti kape. Gandatenan ti tumakder.

Nagngirsi ti abogado iti pannakapabainna ngata. Bigla a timmakder ket uray la naisayyo ti nagyan ti tasana a kape. Saanna a pulos tinimtiman. Nagngiit met ti drayber ket uray la napasiddukerak a nakakita ti nakasabikel a paltog iti siketna. Nalukaisan daytoy idi ingatona ti t-shirtna a pinangpunas ti ngiwngiwna.

“Sayang. Pinarbangondaka pay met ngarud a binisita tapno presko koma ti utekmo, Ka Mulong. Laglagipem awan pay pinal a kasuratan ti panagtagikuam iti daytoy nagsaadan ti kalapawmo agraman iti dayta kunam a kaykayo. Agsubliakto ti mabiit. Pagpanpanunotam dayta!” Inpakaammo ti abogado ngem ti kunak ad-addan a pangta. Sintagari tinurongda ken ti drayberna ti ruangan ket saanna payen a sinawir a tinaliaw ni Nanang a mangguyguyod ti kayo a panangiyalay-ayna ti agrekreken nga innapuy. Kinagiddan ti panagandar ti pick-up a lugan ti abogado ket isu met ti panagtapuak dagiti manokmi. Kutakda a kutak ket inapura nga apan inabog ni Nanang.

Nagpaklebak ket nasiripko iti baet ti datar a kawayan daytay bareta a papaala ni Tatang idi sumipnget. Saanko a nasiroken idi kalman. Nakaparabaw daytoy kadagiti salansan ti naputedputed a kayo a pagtungo. Naurnos ti pannakasalansan dagiti kayo. Nagango a nalaing. Narissik dagitoy no maisungrod. Malagipko la ket ngarud ti garakgak ti apuy idi siak ti namisok.

Malagipko pay daytay umok ti kiaw sadiay sagat. Inulik idi tapno apanko kitaen ti tumungtungraraw nga annak ti billit. Ngannganin kompleto dagiti dutdotda ket kabaelandan ti tumayab. Marigatanda laeng idi a rummuar sadiay abot nga umokda. Kinautko idi ti umok ket sinaggaysak ida nga inappupo ditoy dakulapko. Anian a ragsakko idi siak ti umuna a nakakita ti umuna met laeng a payakpakda ken kayabda ti law-ang. “Pulitikiaw!” Naguni pay ti inada ngata wenno amada idi agdissoda met laeng iti asideg a kayo. Pammatalged wenno yagyag ngata ti panangituloy dagiti kaibbuang ti panagtayabda.

Malagipko pay ti panangarupmi nga agama daytay maysa puon ti aritongtong. Daytay adda ti nagsulian ti solarmi a napuotak. Pagsinnabatenmi dagiti takiagmi ti kunami idi ngem dakkel la unay ti puon ti kayo. Natayag ken napintek. Iyar-arigko man ti kayo a kas torre kadagiti suli ti pagarian a nakaidrowing idi ti librok. Adu dagiti kappakappa a dimket kadagiti sangsangana. Naberdi ken nalangto dagiti kappakappa. Narukbos met ti aritongtong. Kamang dagiti lawlawigan, alimuken ken pagaw. Nalamiis ti sirokna. Sadiay a mailinlinong daytay nuangko. Igalutko no kua ti talina iti nagrungarong a ramut.

“Umulogka met ditan, Iskuat!” Inyayab met ni Tatang kaniak.

“Agalmusal kayon, Nakkong. Agmulumogka pay.” Inyayug met ni Nanang nga addan a manggagao. “’wan metten ti kapem. Kinisnawakon a tattay ket inpasangok kada abogado.”

“Nangikirogka koman a ti bagas. Kasla saanko pay ket a nananamen daytay kape itay.”

“Ni i. Mabainak met a nga agikirog. Da met da abogado ngarud.”

“Na ay. An’a koma’t pagbainam?” Indayengdeng ni Tatang. Pinussuolanna ti platona ket rinugiannan ti nagkammet. Kinusilapak met ti agas-asuk nga innapuy ket pinattugak metten ti digo daytay inabraw a marunggay a tedda pay laeng idi malem. Adda pay met laeng dagiti naibudi a tartariptip a rupisko idi kalman. Mayaten ti kammetmi ken Tatang idi guyoden met ni Nanang ti tugaw sa met laeng limmanglang. Tapayana met ti duyogna nga ayan met laeng ti sabaw ti denengdeng.

“Tanangenyo met a ti mangan.” Inpatigmaan ni Nanang idi kasla ulo ti ukenen ti kammetmi ken Tatang.

“Aguantaam ketdi Iskuat, aldawen.” Kuna ni Tatang. Kinuykoyna ti innapuy ti pingganna. Timmakder. Tinurongna ti bangsal iti abay ti dapogan. Insawsawna ti imana iti planggana. Bitbitna ti tasa a naginumanna iti kape itay ket intarogna iti karamba a paginuman. Nagtikrab. “Dagasemto a siroken daytay baretan. Itarapnosmonto metten nga apan iwarwar dagitay kalding ken nuang. Sumarunokan sadiay ayan ti sagat. Irugita idiay ti manglagda ti alad.”

“Bareng no malpasmi inggana’t malem, Baket.” Intaliaw ni Tatang ken Nanang. “Isarunoannakam’to ti danumen, Asiang. Kargaamto lattan ‘tay tibor.”

“Wen. Idalimanekko pay dagitoy ken warsiakto pay ti pegpeg dagitay manok. Didanto manen umanarikkiak.” Insungbat met ni Nanang. “Tulongankay’to’ta.”

Inbirko ni Tatang ‘tay bunengna ket rimmuaren. Nagsalaksak manen daytay salaksak ket uray la ket nagiriag met dagiti manok nga agkarkaraykay iti arubayan. Nagsiddukerak pay. Kasla man nakaal-aliaw ti panagsippayot ti salaksak kadaytoy balaymi ita. Nairuamakon kunak ngem kasla naidumduma ita.

****

“Sapay gamden pay laeng ni Abogado daytoy sagat, Tang?”

“Pagdesiniona kano sadiay resthousena. No mabalin ket saanko koma nga ited. Napateg daytoy a sagat iti daytoy a solar.”

“Ania ngay met daytay kunana nga awan pay pakakitaan a kukuatayo daytoy daga?”

“Aguantaam ketdi ti aggalut. Adu la unay ti am-amadem.” Inbugtak ni Tatang.

Nagulimekak ket pinapasak a sinirut ti banban a galut. Naganit-it ket napugsat ket ngarud. Lipitenmi ti nagisla a kawayan ti terekdek a madre cacao. Tinaldiapak ni Tatang. Nabisked ken natayag. Isu la ketdi ti immalaak ti kinakarantiwayko. Uppat a pulona laeng ngem kasla naglakayen. Duapulo ket waloda ken Nanang kano idi agassawada. Makita a naritur ti talon. Inpunasko ti samrak iti kakasla balatong a binukelen ti ling-etko. Tinurongko ti tibor nga ayan ti danum. Adda met sadiay ni Nanang a mangpapaid ti bagina. Pagpapaidna ti kallugongna a silag. Nangisit ni Inang ngem natundiris ti agongna a binagayan ti napino ken atiddog a linabag ti buokna. Natawidko met daytoy a galadna.

“Nang, apay nga inbaga ni abogado a saan tayo kukua daytoy daga? Manipud puotko ket adda tayo met ditoyen.”

Tinaliawnak ti inak ket nagsennaay. “Awan ti kasuratan ti panagtagikuatayo iti daytoy a daga. Malaksid ti surat daydi ama ni abogado a nakailanadan nga itedna daytoy kadaydi Apongmo a Lakay kas gungonana kas katalek daydi Don Bianong, nakkong.”

****

Mumalem manen ket ngannganin malpas ti laglagdaanmi nga alad. Arig kaiwarsi pay laeng ti buggomi itattay pangaldaw, inrugimi manen a sangafamilia ti nagobra.

“Tang, saan tayo met gayam a kukua daytoy daga. Kukua met gayam da abogado. Adda ngarud rebbengena a mangala.”

Nagsennaay ti amak. “Isu nga kunak a no mabalin koma ket saanko nga ited. Daytoy daga ket kukuatayo. Bayad ti kinatudio daydi Apongmo daytoy. Gunggona ti kinaandurna a nangwais iti daytoy a dappat daydi Lakay Bianong. Sagut met daytoy daydi lakay a Don gapu ti nairut a naggayyemanda kadaydi Apongmo. Adda dagiti banag a saanto a pulos mailanad iti papel. Daytoy sagat ket isu ti tanda iti rugi ti saanen a makitaltalon a kaputotantayo.” Inikkat ti amak ti kallugongna ket inpaidna ti bagina.

“Daytay sagat sadiay suli ket saan a pulos napukanan. Saan a sinagid dagiti dua a lallakay kas tanda ti panagtalekda ti tunggal maysa. Isu ti beddeng ti masakupan daydi lakay a don ken ti masakupan metten daydi Apongmo. Daytoy ti tanda ti panagbukbukod ti pulitayo. Dagidiay met aritongtong ket nagkadduanda a tinaraken, ginaikanda ket pulos a di nasiraman no kasta nga agpuorda kano idi ditoy. Dua dagitoy aritongtong ngem dakdakkel daytay maysa. Kukuamto ti dakdakkel ket bagik met ti basbassit, kuna kano daydi lakay a Don. Adu dagiti banag a saan a mailanad wenno mailadawan iti papel, annakko. Kas koma ti adalmo iti biag iti daytoy a panagsardengmo a nagbasa. Awan ti gradom ngem ammok nga adu ti nasursurom.” Insublina ti kallugong iti ulona ket tinurongna manen ti alad. “Ay wen gayam, sadiay sirok ti aritongtong a dakkel ti paggabgabuanmi idi ket abogado idi kaskam iti edadmo.”

Nasair ket ngarud ti riknak ti panagsardengko nga agbasa. Agsardengka pay laeng nakkong kuna idi ni Nanang. Agurnongtayo pay. Awan met ngamin ti Grade 5 ken Grade 6 ditoy Landing. Ti kaasidegan nga intermedia ket sadiay Central School idiay ili. Sangapulo a pisos ti plete ti estyudante. Nagadu kami koma ditoy Landing nga intermedia ngem saan man laeng ngamin makumpleto ti gobierno nga ipatakder ti elementaria ditoy bariomi.

****

Asidegakon iti ayan ti aritongtong a dakkel a pagipagudak ken daytoy nuangko. Nakitak met a sipapaspas dagiti kalding nga apan ti kalapaw nga aponda. Nasaripatpatak ni Inang a kasta unay ti apurana nga agturong iti nangibatiak iti amak a parte ti al-aladanmi. Adda dua a tao a sumarsaruno kenkuana. Ni Abogado! Ken ti drayberna! Kasla aglala-aw ti abogado nga itudona pay ti inak. Ginuttak ti tali ti nuang ket simpok kami ti nasamek a parte ti solarmi. Maallingagko a napudot ti saritaan ti amak ken ti abogado ngem saanko a maawatan. Mangrugin nga agragutok ti barukongko ket kasla kayatko ti apan sadiay ayanda. Ngem, mabutengak met. Inrukobkon ti nagarudok. Innibatak met ti tali ti nuangkon. Nabatin. In-inut nga umad-adayoak. Ti itataliawko a panangsirip ti ayan ti kalapawmi. Nakitak ti maysa pay a tao a nakabitbit ti paltog. Atiddog. Armalayt! Paspas! Saanko nga ammo no umangesak pay wenno saanen. Saanko nga ammo no agsangitak wenno saan iti butengkon. Addaakon iti pingir ti turod a dayaen ti solarmi. Aglikawak nga apan agpatulong sadiay igid ti baybay kunak ti nakemko idi nangngegko ti agsasaruno a putok. Naguni met ti salaksak ket nagiiriag dagiti manok.

“Nanang!! Tatang!!” Inpapasko nga inlaaw ngem iti panagdengngegko ket kaslan arasaas. Umasimbuyok metten ti kalapawmi.

*****

Naarkosan ti barangay plaza. Adu ti tao. Madama ti bitla ti mayor, ni Mayor Janet Valdejueza, ti adien ni Atty. Valdejueza. Kasta met a mayat ti ngirsi ti MARO.

“Daytoy ti naisangsangayan nga aldaw kadakayo a mannalon, kakabsat. Ken kasta met a mapadayawan daytoy biang a mangiyawat ti kaubingan a beneficiario ti reforma ti daga ditoy ili tayo. Onsena laeng, umaykaman ditoy barok, Emmanuel Amparo Cruzado!”

Siak?! Beneficiario ti reforma ti daga? An-anuen pay ti daga no natayen ti agsukay! Tinallikudak ti pumaypayyapay a mayor. Dinagasko ti tibor ti gasolina nga imbatik itay iti ampir ti ruangan ti plaza ket tinurongkon ti baybay. Pukawek dagiti karudkod! Inngayemngem ti unegko. Ket naguni ti salaksak a simmipayot iti plaza. Agturongen kaniak!