Pabarusngi a Panagiku-it, 3

Nanarpaaken ti Pabarusngi a Panagikur-it!

Saan a naspak no di ketdi nanabtuog a naitupak ti bukot ti makunkuna a natibkeren(?) a panagikur-it dagiti maingel ken naingel nga i-ilokano a mamannurat.

Inpanabtuog ni Ka Nelson sadiay DALIGCON JOURNAL ti baro a kapitolo ti panagikur-it ti ilokano.

Apay nga adda question mark sadiay abay ti natibkeren? Kastoy laeng ti makunak. Saanko a tagibassiten ti manon a siglo a panagampayag ti kurditan ilokano ken ti saan a matukod a gapuanan daytoy ngem ti damagek ket apay a ti maysa laeng a bulgar, kinauttog, wenno, panangidaniw kadagiti ilokano met laeng a balbalikas ket kasla adda kimat a manabsiit ket agrisak dagiti sarikedked (saanko nga iraman amin, appo a) ti makuna a kurditan?

Tumpuar ngarud dagiti pangaduak ken salsaludsodko.

1. Kasano ti katibker ti kurditan dagiti ilokano?
2. Sisasagana kadi daytoy a kurditan ti panagbalbaliw ti panawen ken kasta met ti pannirigan?
3. Umanay kadin dagiti nagapuanan ti kurditan tapno makunan a saan a mabaliwan ti panagimutektek?
4. Addaan kadi daytoy a kurditan ti bukod a dogma, canon ken bukod a kritisismo tapno mahusgaran ti maysa a sinurat tapno makuna a saan a paset/parte, makadadael, makaidagel ti LITERATURA ILOKANO?
5. Mapili kadi dagiti balikas a mausar kadagiti sinurat/kinur-it ken suraten/ikur-itto pay tapno mailangi dagiti balikas a kas uki, buto, iyot, kinod, ken salsal?
6. Addaan kadi ti waya dagiti sinurat iti daytoy a kurditan?
7. Apay a tao (ti nagsurat) ti pagdas-alan ti epekto ti sinuratna?
8. Sisasagana kadin dagiti Ilokano nga umawat ti baro a panagsirig?

Adu ken adu pay dagiti saludsodek koma.

Iti umuna a saludsod. Wen, ti no manon a siglo nga agikurkur-it ti ilokano manipud ti umuna a putar a pinabayog dagiti putar dagiti teddek a kas kenni Pedro Bukaneg, Leona Florentino, Casabar, Reyes, Bulong, Duque, Hidalgo, iramanmo payen ni Bulosan, Sionel, Joma Sison, delos Reyes, Agcaoili, Nesperos, Antalan, Aragon, Rambaud ken adu pay nga no inaganak koma ida amin ket saan nga umanay daytoy a poste. Ngem, apay nga iti maysa laeng a putar a kas ti putar ni Nelson Daligcon a bulgar, pornografik ket kunan dagiti dadduma a madadaelen ti LITERATURA ILOKANO?

Adun dagiti kritisismo a nangpalsiit ti ingungotentayo a kurditan. Ibagada a naanglem, mangaskasaba, romantisismo. Ngem apay a saan tayo latta a sirigen koma iti baro a panagkita daytoy a kurditan baka agpayso met dagitoy nga ibagbagada? Agpayso kadi? Ala, man.

Dagiti dadduma pay a salsaludsodko sadiay ngato ket ibatik a sungbatan dagitay nagsasanga ti pampanunotna nga no agsasaoda kadagiti chatbox ken dap-ayan ket arigna siasinoda ngem (sibubutengda met met a lumtuad gapu ta nakaabongotda a kasla man dagiti makapili idi panawen ti hapon nga iti ammoda laeng ket agitudo ti kagurgurada) nga aghusgar ken mangibitin ti maysa laeng a tumtumpuar a mannurat, nga agisurat ti pabarusngi a panagikur-it.

Pabarusngi a Panagikur-it, 2

Irugitayo man daytoy a poste iti kunada a: begin with a lighter mood, then slowly drag them into the depth of darkness….

Ni Inot ken Eman napanda kano nagpana (nagpisga kunami iti daytoy) ti tiltilapia kadagiti laplapat ken burburubor. Adun ti naala ni Inot ngem bassit pay ken Eman.

Inot: Ku, mabutengkan sa met a mangpis-it ta panam lusi. Nagbassit ta naalamon?

Eman: Manong Inot, maas-asianak ngamin kadagiti tilipia. Daytay naudi a kadakkelan koma a amin. Ikkak koman idi malagipko, kaasi met dagiti annakna, baka agpaspasuso.

Ket, ania ngarud, agpaspasuso met daytay tilapia.

Nagawidda. Tapno saanda maburing. Agpinnaaduda ti maibaga a nagan ti bunga a makan ti ukisna.

Inot: Bayabas, salumagi, pias, kamantiris, mansanitas, kalamansi, dalandan….

Eman: Lomboy, rangas, paninglen, kamiring, niyog!

Inot: Lusi, lokuennak met. An’a kad dayta rangas, paninglen, kamiring? Makan aya met ti ukis ti niog?

Eman: Ni ay, saanmo ammo dagiti dadduma? Isu, sa’n kan agreklamo. Ken, apay koma no kayatko a kanen ta ukis ti niog? ‘ta la kaykayat a kanen a!

Ti kayatko a sawen ket tunggal maysa a tao ket addaan ti bukod a panagimutektek ti banag, wagas, pasamak, rikna, pampanunot, mabalin a dagitoy ket dakes, naimbag, moral ken imoral, ordinario wenno extra ordinario a padas, sumurot/sumursurot iti uso, agos wenno pabarusngi, pasuba, maikontra ti naakseptaren a linteg ti biag, panagbiag, kinabiag ken kinatao. Tunggal maysa ket naaddaan ti waya, kinawaya, wayawaya a mangabel ti bukodna nga ideya ken pannakaawat.

Ket ti mannurat, mannaniw ken managbasa ket saan a naiduma; a mabalin a dagiti produkto ti utekna ket saan a maawat, maibiag ti sabali. Ket, mahusgaan a naidumduma, deviant wenno saan agballa.

Ngem, saan aya a daytoy ti gapu ken gapuanan ti literatura ken mision metten ti tagakur-it? Ti panagiladawan ti isu ken pudno a pasamak, a mabalin a dagitoy ket maiparang a kas damag, sarita, artikulo ken daniw.

Itay laeng ket naadakak ti maysa a BOMBA (para kaniak) a mabalin a mitsa ti pannakaderder ti literatura ilokana, ti literatura a nabayagen a nakakain ken nagbado ti MARIA CLARA (para kaniak laeng daytoy appo) gapu ti saantayo pay laeng pannakaawat ti pangkinnikinni, panaguttog ken bulgar a pannakailadawan ti panginnala (panagiyot kunak man laengen) kadagiti putar dagiti naingel ken maingel a mannurat nga ilokano. Numan pay mabalin nga amin tayo ket napadasanna metten ti nagsalsal, babai wenno lalaki, iti literal a kaipapanan wenno uray pay iti metaporikal.

Idi kolehioak, kuna ti madaydayaw a Doktor a professorko ket: “Salsalem a ta utekmo. Agparuarka ti naidumduma a banag” (gapu ngarud ta saantayo met kayat a padapadatayo amin). Ket, tunggal panagsalsal ket adda panagalimpatok.

Ket gapu met ti kinasutilko, inpanarpaakko nga inblog ditoy ti kunak a DEVIANT WRITING, daytay pasuba a panagikur-it, no amin koma ket pakannawan, maaramid a pakannigid. No amin koma a sursurat ket innayat ken kaskasaba, ti isuratmi ket gubgubat ken inuuttog. Ta adda ngarud dagitoy a realidad a kabutengtayo a sanguen ngem sidadata nga adda dita. Panaginmimikki ti kunak ti saan a mangamin nga adda dagitoy a paspasamak ti aginaldaw a panagbiag tayo.

Adda dita ti rames, panagiyot, pinnatay, gubgubat, linnastog, linniput, linnipat, panagkaskasaba, innayat, sina, tipon, panagipatakder, pannakarpuog. Adda, adda amin dagitoy.

Ti saludsod. Saan kadi met a mabalin nga idaniw dagitoy inniyot, kinauttog? Saan kadi a mabalin nga iyistoria ti gubat ken linnastog, ti arte ti panagsipdut? Ania koma ti sawen ti maysa a makapungtot? Saan kadi a mabalin ti ‘kinnayo amin, hijo di puta kayo, awan modoyo!? Saan kadi a mabalin a kunaen iti sarita: “ala, ‘ta natangkenka ket ukapek dayta bangabangam, ket kammetek dagita utekmo nga ipangan!”?

Saan kadi nga awan namati ken Albert Einstein idi ibagana nga agpilko ti lawag gapu ti gravity? Ita napaneknekanen nga agpayso daytoy.

Saan kadi napuoran dagiti dadduma a sinurat idi ugma gapu ta makuna a heresy ngem dagiti nakalasat ket itan ibagatayo a classics ket masterpieces, a kaadduan kadagitoy ket saan man laeng a nakita dagiti akinsurat a naipablaak gaputa mabutengda idi a mapuoran a sibibiag?

Ita, bisitaenyo ti DALIGCON JOURNAL ta addan X-RATED a DANIW ILOKANO. Daytoy ket saan nga immuna a nanguswat iti daytoy a dana. Addan. Adun ket dagiti dadduma ket mabalin pay a naisalip kadagiti pakontes. (Sabalinto daytoy a patangan.)

Ngem, daytoy ti umuna a bulgar ken natured a timpuar a daniw. Daytoy ti kunak a DEVIANT WRITING, ti pabarusngi a panagimutektek ken panagikur-it, saan a naiswak ti agdama a norms.

Ngarud, dagiti addaan met ti kapanunotan, umanamong man wenno saan, mabalin kayo latta nga agkomentario dita baba.

Silulukat daytoy tignayak iti maysa pay a gannuat. Collaborative Ilokano Writing, anyone?

Pabarusngi a Panagikur-it, 1

Daytoy sumaganad ket sungbatko ken Ka Nelson Daligcon sadiay forum ti DALIGCON JOURNAL. Ipegketko man ditoy barbareng matulonganda kami Appo ken igiyada kami iti isu a dalan, he he he, tapno saan kami nga agbayanggudaw.

Mayat man daytoy a nairuanganmo Ka Nelson.

Ngem, umuna unay tattaak laeng nga agkimaw iti kunkunam a literatura.

Pespespesennak pay la idi ti Dr. Agcaoili ken saan pay idi a doktorado, kunana: ‘nimalka, agsuratka iti bukodmo a dila, sa’n ket nga idta Inglis!’

Buybuyaek idi nga ikur-kur-itna daydi daniwna a “buniaganka iti nagan ti asin”

Ket kalpasan a naikur-itna, naikur-itko met ti daniw a napauloan ti “Daradara a Daniw” Daytoy ti umuna nga Ilokano a daniwko. Tawen 1992. Ngem saanko a pinadas nga inpaipablaak ngamin ket insagutko kenkuana daydi a daniw.

Sipud idi, pinilitko ti bagik nga agsurat ti Ilokano ngem awan man laeng ti gagemko a paipablaak. Mabutengak kunak man laengen gapu idta kunam a mapirsa-pirsay. ‘ta ngamin inmatendarak met ti maysa a literary workshop ket anian nga asik kadaydi padak met nga agsursuro piman.

Inbulosko ti bagik ketdi a nagobra ket naliwayak daytoy panagikur-it. Numanpay adda latta awitko a notebook a pagikur-itak iti tila addadtan. Idi met nakaipakonekak ti internetko, ket padasek man met daytoy blog kunak ket pinadasko nga inpan dagiti kunaek nga maawat a kinur-itko. Adu dagiti naikur-itko ngem ammok nga agbalin met a mitsa ti biagko, he he he, ken siempre ti kinataok.

Narigat a dupiren dayta Bannawag ta isu ngarud ti nagbalin a standard ti panagsurat ni Ilokano. Kitam dagiti banatda kadata dita forum. Ngem, isu a kunak a Deviant Writing ta padasentayo man met ti pabarusngi a panagikur-it. Agbayanggudaw tayo kunak man laengen.

Ket ngarud, gaputa deviant saan ngarud a sumurot iti norms, ti naawaten a wagas (accepted manners/ways of writing). Namnamaek nga adu ti madalapus, pumalapal, manglais ken mangimameg. Ngem, ala, adda latta met estiteka ti risiris. Kas koma dayta daniwmo a ‘Manila’ sinubam laeng a kunam ti atiddog unay a daniw ni Almario(?), ngarud, pabarusngi ket adu ti madi nga umawat.

Urayem ta plansaek laeng daytay maysa a naikur-itko. Sarita nga adda patalastasna, kasla man TV. No mayat sadiay TV, madi ditoy. Uray siasiano ti agdepdeppa, he he he ;D.

Pagkaduaanta man ketdi a bukelen ti maysa a sarita a kasla telenovela, agsukat sukat ti maiparang, kasla daytay nobela a “Hulagpos”. Maymaysa nga oras ngem adu nga eksena iti sabsabali a luglugar.

Maysa pay a konsepto: sarita nga awan ti tema, paripirip, istruktura ken dadduma pay. Kasano? Ala, ket, idokumentom lattan a dagiti saritaan sadiay sari-sari store, tsimis, sarita dagiti nabartek, samonto isarita a kasla isarsaritam idta gayyemmo. Mabalin ngata nga umarngi ken daytay “Waiting for Godot“?

Apay madi aya ti co-authored a sarita? Ala man, adda ayan nakaaramid kadagiti mannurat nga ilokano? Salaysay, mamatiak, ngem no sarita ken nobela, daytan ti diak ammo.

Maysa pay Ka Nelson, daytay ngay sarita nga awan ti bidana? Adda ngem, effaced hero a kas daytay bida sadiay “Demons” ni Dostoevsky.

Kitaek no di agrali dagiti sumursurot ti Canon Law.

Sadiay met Bannawag, kababain met ti agipatulod ti ababa unay a sarita, he he he 🙂

Mangikabilka man ketdi ti parte a pakaikabilan ti shorties, daytay pang-anthology, ta kitaen tayonto man no adda met mailibro tayo a DEVIANT WRITINGS, ken daytay narrative non-fiction pay gayam.

Ala, agduduma metten aya. Ituloytayonto manen ti agpapatang…