Dagiti Paskua ti Biag ni Anib

Whenever I see girls and boys
Selling lanterns on the streets
I remember the Child
In the manger as He sleeps…

Napigsa la unay ti radio ti trak. Pakdaar nga addan nga aghakot ti basura.
***

Desiembre 24, 5:00 ti malem, ita a tawen.

“Tata, bumabaak man pay laeng. Masadutak nga agrikos ita ditoy village.” Kuna ni Anib idi damagen ti tsuper ti trak ti basura a naynay a sursurotanna no apay a bumaban. Malem ken bigat a sumursurot ita manipud idi nagbakasionda iti eskuelaan. Ita met laeng nga ipilitna ti bumaba. Nakakulimbaba iti bakrang ti trak, iti abay ti drayber.

Bisperas ti paskua. Nasuroken a makalawas sipud pay inaldawenna ti umagibas ditoy ngem uray koma laeng anniniwan ni Ania ket saanna man laeng nasirpat. Padasenna man a bantayan ti ruangan ti balay bareng adda rummuar wenno rummuar met ita ni Ania.

“No bigat, Tata, paskua ket adunto dagiti basura, agalasingkotayo kadi?”

“Wen, Barok. Kaadu ti basura.” Kuna ti drayber. Minuttalenganna ni Anib. Napasennaay. “Ala ket meri krismas garud, a. Sapay koma ta maawatmo a naragsak ti papaskuam. Aluadam laeng a no pagdisketarandaka dagiti guardia dita.” Ket isungona ti ruangan ti subdivision. Marikna ken maripiripna a saan a gumiddan a rummuar ita ni Anib.

Pinampag met ni Anib ti bakrang ti trak ket kinniddayanna ti dua pay a pahenante ti trak ti basura. Minulagatan met dagitoy isuna sada met laeng immisem. Binaddek met ti drayber ti akseletor a kinagiddan ti itatappuak ni Anib. Sangsangkamaysa a nauyos dagiti sinaay manipud kadagiti uppat nga agbasbasura.

“Meri krismas!” Ti naggigiddato a naibalikas.

***

Desiembre 24, 6:00 ti rabii, dua a tawenen ti napalabas.

“Nang, rabiin, saan kadi a sumangpet ni Tatang itatta?” Sinaludsod ni Ania a kinagiddan ti panangtarayna ti ruangan ti balayda. Nagdalupisak a nagkalumbaba iti paladpad ti lalaktawan ti ruangan. Tinarapnos ti mulagatna ti nakipet a lipit nga agtunda sadiay Kalsada a Dakkel.

Sumipngeten ngem adu pay laeng dagiti pumanaw ken agawid a kas ipasimudaag ti kinaadu pay laeng ti tao ti eskinita. Narigat met ngarud ti nadaras a pannagna iti daytoy a dalan. Adda kanal pingirna ket isu ti maalluadan a maasak. Isu daytoy ti pagayusan amin ngatan a mapaglabaan wenno mapagkisnugan daytoy escalon a nakairamanan daytoy barongbarongda Ania. Agtunged daytoy iti bassit a waig iti likod ti subdivision, iti bangir ti dakkel nga alad. Sinunsonen daytoy da Ania ken Manongna Anib ti maysa a Domingo idi. Ammona daytoy. Natannawaganen ni Ania ti waig. Agregreggaay ti agsumbangir nga igidna, nalidem ti danum ken pinagaponanen ti no ania ditan a basura.

Nalawa kano daytoy idi a waig kas insarita idi ni Ama Delfin, ti Tatangda Ania ken Anib, ngem in-inut a naalad-aladan, nabalaybalayan, sa adda naaramid a subdivision ket nagaburan ti dadduma a pasetna.

Nalawa met daytoy idi a lote. Kaleddaan ken manmano pay kano idi ti abong-abong. In-inut nga immadu ti nagdappat ket idi mapatakder dayta subdivision, immay aminen a napatakias idi dita, ditoy a disso. Napenpen ngarud amin nga iskuater iti daytoy a paset. Ngem uray no kasta, saan ketdi a tugpa tugpa daytoy balayda Ania. Nasemento met ken nalawa met bassit. Kas estoria ni Ama Delfin, adda met maysa idi a baknang nga immay mangpapaalis kadakuada. Ngem, nagbarikada dagiti tagaeskuater. Inpanguloan ni Ama Delfin. Saanen a naulit daydi a panagtunton daydi baknang.

“’wan met ni Tatangen…” Intanamitim manen ni Ania. “Saan met a maladaw no kua…” Pinasirna manen ti sungadan ket nakitana nga adda pay partena a saan a makapagsabat ti tao no di agsikig ti maysa. Makitana daytoy ta apagisu met iti ayan ti street light ti tengnga a paset ti atiddog met a lipit. Adda pay maysa a silaw sadiay sungaban nga isu metten ti ayan ti sari-sari storeda Ana a gayyemna. Nasipngeten ket nakagangaten dagitoy silaw ngem awan pay laeng ni Tatangna.

Uray ni Manongna nga Anib. Awan pay laeng. Simmurot a napan nagbasura. Idol ni Ania ni Manongna Anib. Walo pay laeng ti tawenna ngem natureden daytoy a sumurot ti trak ti basura. Iparit met ngamin ni Tatangna a sumurot. Kayatna met koma ti apan agpidut ti plastik. Bassit pay kano iti tawena nga uppat ken babae.

E, ania koma no babae ak? Kunana koma idi naminsan nga agpakada nga apan agpidut ti plastik dita Commonwealth Avenue ngem malagipna met laeng a bassit pay laeng unay a talaga tapno napaspas koma nga agballaballasiw dita dakkel a kalsada. Adu kanon ti ubbing a naiburandis ti utekda dita gapu kadagiti agsasallupang ken bumanesbes a lugan.

“Tulongannak laengen nga aglaba.” Kuna idi ni Ina Magda, ni Nanang ni Ania ken Anib. “Imbag laeng nga adda agbomba no kasdiay nga agkupit ti barukongko,” innayon pay idi ni Ina Magda. Adda angkit ti inada.

Isu. Naragsak met laeng nga agbomba no man pay kakaasi a mangibaba ti batuag ti gripoda.

Iyarikapan met no kua ni Nanangda ti piso no kasta a maideliberna metten ti naplantsada a nilabaanda dita bangir ti pader. Adda dua a balay nga ilablabaanda dita subdivision. Kas koma ita ket kutkutimanna ti kornik a tinarayna itattay a ginatang sadiay storeda Ana. Nambaranna metten a nangwanawan ken Tatangna. Daytoy ti tangdanna a nagbomba.

Makomikom met ti inada sadiay bassit a komedor ti balayda. Ilutona ngata a daytay kamangeg a bitbitna itay. Saborannanto manen ti knorr cube ken bassit a silver swan soy, dayta ‘adobong kangkong’ kunananto manen.

“Imaginenyo nga adodo a baboy daytan nga adda kangkongna. Naibusen daytay karne, isu a kangkong laengen ti nabati.” Daytoy ti kuna idi ni Nanangda it maysa a panaglalanglangda a mangrabii ket uray la ketdi nakapugso ni Tatangna idi. Inimasda met ketdi a daydi a kangkong. Naimas man met ngarud itan.

“Nang, rabiin. Sa’n kadi a sumangpet ni Tatang? Ni manong, ‘wan metten?” Inkalbitnan iti inada.

***

Desiembre 24, 6:30 ti rabii, ita a tawen.

“Sumipngeten…” Intanamitim ni Anib. Inyabagana ti sako a naguduanan ti plastik. Nagsursor met laeng itay nakadissaag iti daytay trak ti basura. Am-ammo met ketdi dagiti dadduma a bumalay ditoyen subdivision. Naynay met ngamin nga agur-urnong kadagiti karton, bote ken plastik no kasta a Sabado ken Domingo. Saandan a dillawen ken itawag sadiay gate nga ayan dagiti guardia no kasta a makitada isuna.

Ngem, sabali ita.

Nalpasen ti panagala ti basura ket awan koma metten ditoy a warawara. Adu met ketdi a dagiti ubbing ti subdivision nga agaayam ti turotot, lusis, ken agkerkeroling. Ngem, maiduma latta. Mailasin ti linis ti kudil ken kasta metten ti badona.

Aggangaten dagiti silaw ket in-inuten a malukaisan ti raniag dagiti bungalow ti subdivision. Nagraniag!

Inpasanggir ni Anib ti iyabadayna itay a sako ti basura a plastik ti linged ti maysa a sinankuadrado a nasemento a nakaimulaan ti boginvilla. Saan unay a nalawag ditoy. Adda dimmakkel a ficus ket nalidem bassit ti sirokna. Apagisu a sango ti bungalowda Ania. Mailinged met kadagiti nadillaw a matmata.

Wen. Malagip ni Anib. Kastoy nga oras ti estoria ni Adingna Ania idi paspasungadenna isuda ken Tatangna. Pinunasna ti ling-etna ket naggitebgiteb pay ti pangana. Intugawnan iti sirok ti ficus. Kinautna ti sangasupot a kornik ti bulsana. Minatmatanna manen ti ruangan a kulay green. Saan man laeng nga agungap.

“Ayanna ngata ni Ania?” Naitanamitim ni Anib.

***

Desiembre 24, 7:00 ti rabii, dua a tawenen ti napalabas.

“Nang! Ania! Ni Tatang!” Adayo pay laeng ti ruangan ti balayda ngem inkiraiden ni Anib. Inamlidna ti agtedteden a ling-etna. Nagpangres. Ket mangrugin nga agluait.

“Nang, ni Tatang…” Nagbarbar ti nasinggit a bosesna.

“Apay ni Tatangmo?” Iggem ni Nanangda pay laeng ti balkot ti knorr cube.

“Apay ni Tatang?” Kuna met ni Ania a mangkutkutim ti maudi a tallo a binukel ti kornik.

“Tiniliw kano ti pulis. Kuna daytay kaduana dita Commonwealth.” Insaninglot ni Anib ket indalupisakna lattan ti maikadua a pangal ti tallo tukad nga agdan ti barongbarongda.

Saan a simmangpet ni Tatangda iti dayta a rabii ti paskua. Umuna nga rabii iti puotda nga agkabsat nga awan ni Tatangda ken umuna a paskua nga awan man laeng ti pansit a nagsasanguanda. Nakairuaman ngamin ti amada nga adda latta pansit nga isangpetna. Paskua man wenno Biernes Santo, pansit latta. Immanayen ti adobo a kangkong a noche buenada. Saandan a nangrabii ta tinagtagiurayda ni Tatangda baka ketdi inimbitaan laeng dagiti pulis. Umuna a paskua a saanda nabisito ti amada.

***

Desiembre 24, 7:30 ti rabii, ita a tawen.

Binuybuya ni Anib dagiti ubbing nga agganggangat kadagiti lusis. Grupo grupo dagitoy nga agpipinnasindayag kadagiti iggemda nga abalbalay, ti baro a bado nga arruatda. Naarrianggada. Adda met dagitay agbuzzer tapno manglukat ti bumalay sadanto met laeng agkanta ti jingle bells ken felix navidad ken daytay whenever I see boys and girls selling lanterns on the street…

Adda pay maysa met laeng a grupo a dimmalan ti sangona. Pinuruakanda pay ti kendi ken tinapay. Burger sa pay ketdi. Saanna pay a linukaisan.

Tattay koma bigat, prinaktisda met koma dayta whenever I see girls and boys selling lanterns in the street… a kanta ken Ania. Addada koma metten a makisalsallupang kadagiti padada a dungrit nga ubbing a mangwagwagwag ti napitpit a tansan wenno pagtitinnik-olenda lattan, a, ti dua a bato kadagiti abay ti diding dagiti barongbarong. Naragsakda koma. Ken, libreda koma nga aglang-ay…

“Whenever there are people
Giving gifts, exchanging cards
I believe that Christmas
Is truly in their hearts…

Let’s light our Christmas trees
For a bright tomorrow
Where nations are at peace
And all are one in God…

Let’s sing Merry Christmas
And a happy holiday
This season , may we never forget
The love we have for Jesus

Let Him be the One to guide us
As another new year starts
And may the spirit of Christmas
Be always in our hearts…”

“Wen, kastoy koma met ti kantami.” Intanamitim manen ni Anib. Pinaspasurotanna itattay dagiti ubbing a nagkeroling dita ruanganda Ania. Nagkebba pay ti barukongna itay nagrekab ti gate ngem dagus met laeng a nairikep idi maiyawat ti katulong ngata ti kuarta nga ipapaskuada. Tinaray ni Anib ngem saannan a naabutan a silulukat ti ridaw. Pinadaananna no ni Adingna koma met ti mangiyawat ti papaskua dagiti sumarsaruno.

Sinipat ni Anib ti luppona a kinagat ti lamok. Indalupisakna manen iti sirok ti ficus sana pinaludipan dagiti ubbing nga agaariangga iti di unay adayo. Kinusilapanna ti nakarikep manen a ridaw. Kastoy idi…

***

Desiembre 24, 8:00 ti bigat, dua a tawenen ti napalabas.

“Manong, daytoy ti nutbokmo? Diak met ammo a basaen, e.”

“Nu, ‘ta kitaek man. Sa’nko met bagin sa ket?”

“’yanna garud de’ta kanta a weniver ngay?”

“’gurayka ‘ta basaenta man daytoy ne. Kanian Tatang.”

Desiembre 24, 6:00 ti bigat

Nagkullaisegak ket naiguyodko ti ules. Naitakkab iti ulok ngem simmirip met dagiti dapanko a dagus a sinippit dagiti lamok a nalisayan.

Anak ti kimat ti naidayamudomko nga inanusan a minuttalengan ti nakaikuadro a ladawan. NakaLCD ket tunggal sagid ket agsukansukat ti picture. Touch screeen. Sa bigla a naglidem. Agkirem-kirem. Sepia metten. Mapirpirsay pay ketdin.

Napakukotak. Ket nagduaan ti imak a pinisel ti rusokko. Naggaradugod. Hay…

Nalpas ket ngatan ti maikatlo a bansada dagiti taraok ti kawitan. Aglawagen. In-inut a nagkalma ti panagurokko. Naunnat dagiti imak ket naamilko dagiti katayko. Sinapul dagiti sakak ti tsinelas ket in-inut a nagyanasyas a nagturong ti CR. Natimonan ti rayodko ket naipisok ti angseg ti nakibor met laeng nga angseg idi sardam. Nagmurmurayan dagiti imak a sinapul ti gripo ket napusipos sa naitaya ti ngiwat a nagaponan ti nabangles a katay. Gripo kunak ti plastik a paginumami. Nawayawayaan dagiti matak ti mukat. Ket pimmigsa ti panagsay-opko iti bumbumlad a kinirog a bagas.

“’wanen ti bagas. Daytoy laengen ti pamigat.” Ni baket.

Nagkiremak.

“Da Ania ngay?” Kunak. Dagiti agkaka nga Ania ken Anib ti kayatko a saw-en.

“Nakaturogda pay..”.

“Agtagtagainepda met.” Tinaliawko dagiti ubbing.

Ammok nga adu dagiti natagtagainepko ngem nairis met aminen. Ket ita, sang-awak manen ti kape a kinirog a bagas ken ti bimmingkol a kilabban ti NFA a paluknengen ti danum ti kape. Naragsakak ketdi a mangpasungad ti panagsugigi ken panagdigosko iti uppat a tabo a danum.

Ita a bigat, ti bigat ti kalpasan ti maysa manen a kalman, urnongek amin a pappapel a naiwara iti kalsada a kasla met laeng panangalikumkomko kadagiti nairis a tagtagainepko. Iti puestok ket isu iti ayan ti amin a kinabaknang: Commonwealth Avenue. Ti dalan ti awan naidadduma a kinabaknang! Walisek amin a rugit.

Wen, ita ti bigat a bisperas ti maysa manen a paskua.

Anusak dagitoy a pappapel. Umanayto metten nga 18.25 ti urnongko a binbinteng. Inton rabii, wen, inton rabii, ikidemkonto manen ti agfastforward…

Danonenmi a sangafamilia ti narungbo a baro a tawen.

“’yanna ngay de’ta weniver, kunak ke’?” Ginutta ni Ania ti nutbok a basbasaen ni Anib. Imbag ta di nalapgis dagiti pinanidna. “’diyo met ammo’t agkanta, kunanto manen da Ninang Azon ket.”

“Naay, ket, basbasaek ngarud ‘ata nutbuk ni Tatang.” Inwagteng ni Anib ni Ania. “Ngem, diak met maawatan…gurayka man laengen ta siak ti apan mangbirok ti nutbokko. Kinopiak ken daytay insurat ni madam ket dayta a whenever…”

***

Desiembre 24, 10:00 ti rabii, ita a tawen.

Rabiin.

Nagpukawen nga in-inut dagiti ubbing ti kalsada ti subdivision. Agruar payen dagiti kotse kadagiti bungalow. Apandan makimisa. Ngem, saan pay a naglukip ti ruangan ti sango ni Anib. Masikoranen nga agur-uray. Matuokanen a malamlamok ken mangrugin nga aglamiis ti aglawlaw.

Agtultuloy ketdi ti gilap dagiti parol ken ti tanengteng dagiti silaw nga adda pay kantana. Tinaldiapan ni Anib ti nangato met a balay ti Ninang ni Ania. Doktora ti ninang ni Ania. Awan ti nakagangat a silaw iti akinngato a kadsaaran. Kayatna a saw-en nga adda amin dagiti bumalay iti baba. Ngem saan met a makita ni Anib. Nangato met ti alad.

Tinarapnos manen ti taldiap ni Anib ti nakatang-ep pay laeng a ruangan. Kasla awan ti arimekmek iti uneg ken uray man laeng ungor koma met laeng ti rummuar a lugan.

“Padaanak laengen a rummuarda nga apan makimisa.” Insennaay ni Anib.

***
Desiembre 24, 10:30 ti rabii, makatawenen ti napalabas.

“Aguantaanyo ket apan tayo man met makimisa. Bareng no sumangpettayo ket addan ni Tatangyo.” Dinagdag ni Ina Magda da Anib ken Ania.

***

Desiembre 24, 11:30 ti rabii, makatawenen ti napalabas.

“Sumurotka pay laeng ken Ninangmo Azon, Ania! Pumasiarkayto no bigat idiay balay.” Nababa ngem natangken ti panangibbet ni Nanang ni Anib. “Sumurotka pay laeng, Nakkong. Saan a sumurot ni Manongmo, a, ta da met kaduak. Agsingsingpetka, a.” Ket inrikepen ni Nana Azon ti kotse. Ammok nagikkis ni Ania iti uneg ngem saanen a nangeg pay ni Anib nga agsasaibbek.

***
Desiembre 25, 12:30 ti parbangon, makatawenen ti napalabas.

“Nang, apay? Apay a napan ni Ania idiay subdivision?” Tinaliaw ni Anib ti inana a nakadikkumer ti lamesita. Awan a pulos ti karga ita ti lamesita. Sangabaso laeng a danum a tattay pay laeng a petpetpetan ni Ina Magda. Agan-anangsab. Agkupit payen ti barukongna.

Nakadalupisak met ni Anib iti maikatlo a tukad ti agdan ti abong-abongda. Saanna pay laeng inikkat ti badona a ginatang idi ni Tatangna, kanikadua itan a tawen. Saanen nga immanay itay daydi pantalon a paris ti T-shirtna. Nagshort pant lattan, a, iti daytay unipormena ti eskuela.

Makatawen metten nga awan a pulos ti damagda iti daydi Tatangna nga inimbitaran ti pulis. Natiliw kano a manguk-uksot ti imuko a naiwawek iti boksit ti maysa nga empleado nga inagawanda ti celpon ngem ingawidna, isu, winekwekandan ti imuko. Kas kuna met laeng daydi kaduana a metro aid.

Lapsuten koma ti amana ngem tiniliw metten ti pulis. Natay daydi biktima ket naglumen metten ti amana. Ngem, siasino koma ti makaammo ti pudno?

“Apay, Nanang?” Insaibbek manen ni Anib ngem ammona a saan a sungbatan ti inanada. Nagiddep metten dagiti silaw ken parol kadagiti barongbarong a makaitured ti makonsumo a kuriente. Nasipngeten ti aglawlaw. Daydi silaw laengen sadiay tenga ti lipit ti adda. Naariwawa ketdi ti aglawlaw kadagiti agvivideoke. Adu metten ti nabartek.

Naulimek ketdi tatta a paskua. Bassit dagiti paputok.

***

Desiembre 25, 1:00 ti parbangon, ita a tawen. Hongkong.

“Ninang, daytoy man ne daydi inted ni Manong Anib a numero ti telepono ti balay ti amo ni Nanang.” Sinipit ni Ania ti nalukot a bassit a papel. In-inut nga inyasidegna iti inana ti buniag nga adda metten iti abay ti telepono ti kuartoda iti hotel.

Nagflight a nagpaHongkong ni Ina Magda idi Desiembre 29, agmaysanton a tawen ti napalabas. Immutang ken Nana Azon ti kuarta ken inpalusot met ti Doctora ti medical certificatena. Awan asthmana kunana. Saan kano a singirenen ni Nana Azon no agyanen ni Ania ti sidongna gapu ta awan met ti anakna.

“Hello, Merry Christmas, Madam. Could I talk to Ms. Magdalena Pascua?”

“Oh, Merry Christmas too. Err, Magda? How could…?” Agindidi ti babae nga adda iti bangir a linia. “Oh, she went home two months ago. She succumbed to asthma. I’m afraid but, she’s dead…” Ket nagliteng ti linia.

Nakamuttaleng met ni Nana Azon. Nagtugaw iti iking ti kama. Tinapayana ti mugingna.

Mulmulagatan met lattan ni Ania. Ur-urayenna ti ibaga ti nangampon kenkuana.

****

Desiembre 25, 1:00 ti parbangon, ita a tawen. Filipinas.

“Awan met ni Ading. Ania ngatan ti napasamakna?” Pinarukiban manen ni Anib ti maris green a gate. Kinautna ti nabati pay a kornik ket inparakupoknan amin iti ngiwatna. Kinautna ti sako ket inruarna ti nabalkot a regalona iti kabsatna.

Tinurongna ti green gate. Bitbitna ti regalona. Buzzerek man laengen inrupir ti riknana. Masikuranen nga aguray. “Itedko pay daytoy burger…”

“Buzzzz…..!”

Iti saan a nagbayag, addan yanasyas ti tsinelas. Naglukip ti ruangan, “Bakit?”

“Si Ania po?

“Wala. Merry Christmas na lang!” Ket naitang-ep ti ruangan. Induron ni Anib ngem saanen a makir-in. Umadadayo metten ti yanasyas ti tsinelas. Nagdalupisak ni Anib. Insanggirna lattan iti gate ket kasla man nauksot amin a pigsana. Nagsalupaypay dagiti imana ket naibbatanna ti petpetna itay a regalo.

“Prak!” Nanarpaak ti supot ngem saanen a nangngeg ni Anib. Agyugyogen ti abagana ket inbulosnan ti anug-ogna.

“Awanen kano ni Nanang, Ading. Daytoy ne, daytay paw-itna koma a pigurin ti anghel nga idi pay laeng a kayatmo a magatang…”Inaprosan ni Anib ti nakadalutaytay a nabalkot. “Kuamon daytoy burger…”

****
Desiembre 25, 5:00 ti bigat, ita a tawen.

“Anib! Anib…” Winagwag ti drayber ti trak ti basura ti abaga ni Anib. Pidpiduten metten ti maysa a pahinante ti sako ni Anib. Rinapit met daytay maysa ti nabalkot a regalona koma ken Adingna ken ti saan pay a nalukaisan a burger.

“Merry Christmas, Ading. Merry Christmas, Nang. Merry Christmas, Tang.” Intanamitimna ket tinnangadna ti ngannganin aglumen a baggak iti daya.

***

In every prayer and every song
The community unites
Celebrating the birth
Of our Saviour, Jesus Christ…

Let love, like the starlight
On that first Christmas morn
Lead us back to the manger
Where Christ the Child was born…

So, come let us rejoice
Come and sing a Christmas carol
With one big joyful voice
Proclaim the name of the Lord…

Aggalallangogan manen ti loud speaker ti trak. Idi simrek ti December, sinukatan ti drayber daydi dati a kanta nga “Basura nyo, Itapon-tapon nyo, basuran nyo…”

-END-

TI LAWALAWA, TI ANAY KEN REBBA ITI BIAGKO

Idi kolehioak, nasaludsod kaniak no kasano met ti idadakkelko. Iti ingles, “how were your childhood days?” Ala ket inkarigatak met a nga insurat ti Ingles numan pay Ilokano met laeng di propesormi a ni Dr. Robert Picart. Gasem aya ket pinilaanda idi diay Ateneo daytoy a propesor, porener kunada.

Manon a kabus aya ti napalabas? Wenno manon aya a piesta dagiti natay ti naitanem? Nasurok a tallopulo ket uppaten.

Idi masaludsod ti kinaubingko, lawalawa, rebba ti talon, balay ti anay a naisaluksok ti balunet ti koral dagiti bakami (dagiti baka ket taraken daydi Apongko a Sixto), ken ti putputong a kalapaw ti tengnga ti kasabaan dagiti malagipko. Pinauloak ngarud di salaysayko ti “the lawalawa, anay and rebba of my life.”

He, he. Nakasuratak ketdin ti innem a papel nga essay. Idi maisubli kaniak, adda met nakasurat a “don’t give me a biography! ken nagdakkelan a FAILED. Awan gayam ti korek uray maysa la a sentens diay sinuratko. Numan pay kasta, nairuarko met laeng diay subjectko a Comprehensive English babaen ti maysa a korek a sentens: “My mother went to the market.” Saan ketdi a: “My mother was born again.” a kas sinurat idi diay maysa a kaeskuelaak idiay seminario. Malagipko pay laeng diay naganna ngem saankon nga ibaga. Kastoy ngamin ti pannakaisuratna: “Sir, excuse me for being absent today because my mother was born again.” Kastoy met ti kayatna a saw-en: Ala met ni sir. Naganak ngamin manen ni Nanang.

Nagrigat nga agpayso ti agsurat ken agsao iti lengguahe a saan a nakairuaman. Ngem naipilit latta a naipasagepsep dagitoy a kasla man maysa a “rames ti tiempo ti kinnamuttaleng wenno rape during unconsciousness.” Adda met ketdi latta dagiti “rames nga adaaan pammalubos wenno adda pay ketdi dagiti nakaimutektek, rape with consent, kunada man.”

Iti kinaubingko, nasursurok ti agkalay-at kadagiti turod a kapan-awan, kasili-silian ken kabatoan.

Idi ti bulan ti Mayo ket addan arbis a makaibati ti lipnok. Nasapa man ti arbis idi. Ket no kastoy addan mairugi daydi Apong Lakay a gurit iti aldaw a nasayaat a kas makita idi iti Bristol, ti libro dagiti mannalon nga Ilokano.Adda pay ketdi iboteliana: ti umuna a tudo ti Mayo, kunana. Ipasirna no kua diay ling-et diay bote ket ibagana no sadino ti pagtudoanna. Adda pay ket ugalina idi a nga apanna bisitaen diay puon ti dakkel a mangga a tinagbatagbatna idi new year. No adda tutotna iti maikalima a tagbat, addan napigsa a tudo ti Mayo.

Iti bigat ket addan dagiti linnaaw a kumpet kadagiti sapot a maipasir iti lumlumgak nga init. Panawen iti pananglib-at ti waya ti matmaturog a lawalawa. Masiimko metten dagiti desdes ti tukleng, tangraban ken sibed. Isukibotko ti posporo a jar wenno guitar ken tay naputed a buok ti ipus ti kabalio no kasta nga apanak metten agiwayway ti nuang. In-inutek a bukraen no kua ti parnged ti nuang ket aputek ti butillogko saakto magna a kasla apan pabitay. Aglawag. 5:30 ngata.

Sadiay bakrang ti turod, igalutko ti tali ti nuangko iti maysa a puon ti samon. Alaek ti puspuro, lukipek, sakonto puyotan ti lawalawa a matmaturog ti sinankuarto a naaramid manipud ti bulong ti niog. Iwarasko ti panagkitak ket sirpatek dagiti sumileng a sapot.

Kalpasanna a mapunnok dagiti kuarto ti puspuro, itugawko saakto ledleden diay buok ti kabalio ditoy gurongko. Matali daytoy ket maaramid a silo. Apanko no kuan ipakat kadagiti desdes a nabistok. Itugkelak ti penned wenno remmengak ti desdes a maiturong iti silo. Pasiarek metten dagiti naipakat idi malem. Kasta unay a rag-ok no kasta nga adda maala dagiti naipakat a silo, tay pakatko wenno saan. He, he. Ad-adu dagiti masangatko a saanko a pakat. Silo dagiti kapiduak. Saanda met a daga ti nagpakatanda, kunak no kua.

Umaldawen. Kasta unayen ti pukkaw ti Mama a naggapu a nagpuros ti sabong ti karabasa. Nareppetnan dagitoy ti alupasi. Itedko metten dagiti tukleng kenni adingko. Nalalaing nga agidutdot ken agparti ngem siak. Alaekon dagiti karabasa a naatado ken nabungon ti selopin ket idaanko ken ni Anti Bating diay ungto ti Landing. Adda ngamin daan a landingan ti eroplano a babassit ditoy dayaen ti nagbalayanmi. Tay met dumna kaniak a kabsatko ket agaw-awir met kadagiti dua pay a babbai a buridekmi. Lima kami amin. Siak, ni Lanie, ni Jojo, ni Ve kenni Le.

Siak laengen ti apan agitulod ti nateng. Agungeten ni Mama. Maysa ngamin nga aldaw nga inbaonna kami ken Adingko a Lanie, nagarnis kami iti tabungaw ken nagbinnarsak kami ti bunga ti karabasa. Siempre, nakasukibot latta a tay pusporo ti lawalawa.

Iti aldaw, no kastan a nabayagen nga agtudtudo, agayus metten ti bassit a sengngat ditoy laud ti balaymi. Agruar metten dagiti nakalasat a bisukol ken leddeg kadagiti panagkur-itmi idi kalkalpas ani idiay ayan ti tamtambak. Pidutek dagitoy saak ikarga iti tabo. Inayonko iti karabasa, sabunganay, parya ken dadduma pay a natnateng nga apan ilako kenni Anti Bating.

Agrusing metten dagiti bunubon ni Apong Lakay. Umay metten daydi Angkelko a Ninoy tapno apanmi rebbaen dagidiay tay-ak a mabalin nga aramiden a kinelleng. Aglugannak ti ulnas, pasagad kunada idiay Ilocos. Sumurotak nga agbunag ti batbato a mausar a pagkabite. Adu ti paringit a batbato ditoy lugarmi. Paringit kunami dagiti batbato nga adda abut-abotna.

Sirpaten ni Angkel Ninoy idi ti tingig a tay-ak, ikkanna ti tugkel iti agsumbangir nga ungto. Ipakona diay nuang, sananto igulis daydiay arado iti im-imaginenna a linya. Arrabisenna. Kasta a kasta inggana a maminlima ngata. Maalsaan ti nuang. Mapidut dagiti naarado a daga ket maaramid a tambak. Maikabil dagiti batbato iti naun-uneg bassit a parte ti matambakan. Daydi Angkel Ninoy ti maikadua a kabsat ni Mama. Ni Angkel Boming, abogado, ni Angkel Ninoy, mannalon, ni Angkel Berting, agrikultor, ni Mama, agtagibalay ken mannalon, ni Angkel Mario, agrikultor, ni Neng Pling, agrikultor ken ni Neng Cion, komersio.

Nakaadal met daydi Angkel Ninoy. Nagtrabaho iti minasan dita daya ti bariomi. Dita Barlo. Driver ti dakkel a trak, euclid. Ngem madiakon a malagip no apay a nagikkat.

Ay wen gayam. Malagipko. Maysa a Sabado a panagbunubon daydi Apong Lakay. Naayaban kami nga agkakasinsin nga agalikumkom ti ruot ken agpettak ti bingkol. Iti ungto ti bengkag, adda dakkel a lomboy a narnuoyan ti bunga. Imbes nga agobrakami, napan kami naguli ti lomboy. Naglulubbon kami iti maysa a sanga, siak, ni Manong Tong, ken Nong Ruben. Naspak ti sanga. Natnag ni Nong Tong ken Nong Ruben. Nabatiak a nakakapet ti sango ti butillogko. Isu metten ti ungto ti nabati idiay sanga. Ginuyodda ti butillog ni Nong Ruben ta saanen a makaanges a kasla panangguyod met idi ni Papa ti butillogko idi matnagak iti daydi nuangmi a lakay.

Iti malem, no kastan a makaiaponnakon ti nuangko. Apanko metten lukatan dadiay ludong, tay ruangan ti koral dagiti bakami, dagiti taraken daydi Apong Lakay. Agsasarunonto dagiti baka a sumrek ti koral a sarunuen met dagiti dua a pastor ti bakami. Nakakabalioda. Iti puotko, adda met idi nasurok nga otsenta a bakami sakbay ngata ti sakit a black leg. Ti black leg ket isunsa met laeng aya daydiay foot and mouth disease. Aglitem ti saka ti baka, agsakit, saan metten a makatakder ket matay. Sakbay a matay, maparti ngem nadangro met daydiay karnena. Adda pay tallo a baka ti matay ti maysa nga aldaw. Ipadawat di Apong Lakay amin a karnena. Adda met ketdi a mabati a maibitin didiay kasuoran ta awan met kurientemi idi.

Dagitoy a bakbaka ti nangabbukay ti regget dagiti A-angkelko ken Antik a mangala didiay CLSU ti Animal Husbandry.

Nasaludsodko kadaydi Apongko no apay nga nagadu iti bakami. Nakatakderak idi iti ludong a mangtantan-aw kadagiti baka. Ugalienmi idi a bilangen dagiti baka sakbay nga agawid kami.Kunana: Adda apok inselselko idi a babato iti anay dita ludong. Binurakko di bunton a kabsat ita daydiay bunton a mangtuktukno diay agdanyo. Ket, iti tengngana, adda dakkel a kasla perlas. Isu iti inselselko idi dita. He, he, he. Bilibak idi.

Ti koral dagiti bakami ket maiyalis-alis kadagiti parte ti bengkag ket isu met daytoy dagiti mamulaan ti karabasa ken saba. Dagitoy ket naipalawlaw idi iti bassit a balaymi. Ditoyak a naiyanak, dimmakkel inggana idi 14 ti tawenko. Putputong ken uray no agpukkawka ti kapkapnekam, narigat pay laeng nga adda makangeg kadagiti kaasetgan a kaarruba. Adda idi dram a mapatit no kasdiay idi nga agpaarayat kami. Malagipko la ket ngarud daydi Shake, Rattle & Roll 1 a nagbidaan ni Herbert Bautista, “Ang Manananggal.” Kasdiay ti settingna.

Ngem uray no kasta, dakami met ti maysa kadagiti immuna nga adda TVna. Itay Hitachi a di kahon. Black & white, di bateria ti 12 volts a bagkaten ni Papa a pai-charge no apan agtrabaho idiay minas. Ditoyko a nabuya ti Flordeluna iti RPN 9 wenno Annaliza iti GMA 7. Di patayyek. Awan pay ti remote.

Ania ngarud, gapu ta nasulinek ti dimmakelak, nasursurok ti nagbasa babaen ti Bannawag a buloden ni Mama kenni Anti Perling. Dagitoy man dagiti matandaanak, Rangtay ti Bullalayaw, Dimas ken MVP.

Rabiin. Ituloykonto manen nga istoriaen ti palsi-it, umuna a witiwit ken umuna a saplit ti burrarawit ditoy gurongko idi a kullapit.

10:35 pm 19 Nobiembre 2007
Florentino Lorenzana
Agoo, La Union

Ti kadena, ti pluma, ti ima: TI BIAG, TI RUKKUAS!

Ket adda umiso a ladawan manipud ti blog ni Ka Agca. Awan pammalubosna ti pannakausar daytoy ngem ammok a daytoy ket tanda ti RUKKUAS!

Ti kadena ket isu ti lapped ti dur-as, ti lapped ti dakiwas ti waya a panunot, lapped dagiti bayanggudaw a rikna.

Ti pluma ket isu ti armas kadagiti gapu ti ranget, dagiti di agressat a ranget uray pay ti agsipnget, dagiti ranget ti sirok ti alipuspos. Ti pluma ket ti pintor a mutektek ti gabsuon ti leddaang, dagiti dayengdeng ti simron ken durmen amin a balo, ulila a karkarma, dagiti pusiaw ti kuranges a nakem.

Ti ima, ti gemgem, ti tag-ay. Daytoy ti simbolo dagiti di agressat a ranget, ti dangadang, ti baringkuas ti tagainep nga agturong ti tignay a nawaya.

Ti RUKKUAS. Daytoy ti tignay, ti panagayat ti bukod a sao, ti bukod a kultura, ti bukod a nakem, leddaang, gura, bisin. Ket, kalpasan a matalado ti gapu, ket adda RUKKUAS!

Ti BIAG. Ti sirkulo ti amin a TIGNAY, amin a RUKKUAS, ti amin a TAGAINEP.

Maysa a Rabii: ti Tignay ken Ti Tagainep

maikasangpulo ti oras, rabii:
ti silaw agkirem-kirem
ken ti bulan mailillili iti likudan ti ul-ulep.
dagiti kayo agtagtagainep adu a laylayus,
laylayus a maidarusdos,
darasudos a laylayus,
ken dagiti riari ikankanta ti sardam
ti agtunged a rabii,
iyab-abel met itsura ti panagdara
ti pusok: iyar-arasaas iti angin
idadateng saguyepyep
pannakairugi ti salmo nga agtungtunglab.

uray napasam-it a sermon,
addaan wenno awanan rason
ken pammati, agtukiad a mangbilang
ti managrabrabii a baddek
iti daytoy a tagainep.

anniniwan ti napalabas umay,
lumabas, agkatawa, agsangit:
ti alingasaw
ti nabasa a tapok,
ti dara, ti barabad ti dara,
ti anglem ti barabad a daradara,
ti nadait nausar a balbala,
ti nagbasutan a kinamaingel
dagiti as-asug, a nauyos,
ti nababaut a laglagip,
ti biag a nagbalin a balla,
nagudua a panunot,
pumaypayapay latta ti di-maiyebkas-a-pakpakada.
Isu, wen isu
a binunyagan ni natay a dara,
wenno asin ni Agcaoili,
ti naiwarsi nga asin,
nagna nga agpilpilay ken ayat.

sarsarita ti adu a rinnupak, ti uneg ken ruar,
ti bayabay iti dayta a panagdalliasat.
M-16, nakakasa ken aglatlati,
ti naanus a kadua,
ti mangiwarsi kinadakes iti panagsurat,
manen, daniw-ipapatay idiay turod
ken kabakiran, karayan
ken uray ti palasio.

ti ulimek, adda
di-pay-nalpas-a-gubat:
dangadang ti baet ti pispis,
dangadang ti baba ti alipuspos,
dangadang ti ngato ti rusok,
dangadang ti batog ti puseg-
bisin a nailimed,
apges ti kamet ti bisin,
dangadang ti baet
ti sellang: iti ipapatay ti rabii,
iti tungal binatog ti tagtagainep,
ti tignay agbibiag,
ti tignay agbitbitin
iti maymaysa-maudi a biag.

(binatingting ti parbangon
dagiti kampana ti altarko
ti uneg. bimmangonak a mangsango
ti baro a bigat
ti naaladan a tagainep,
ti naiwawa a tagainep.)

saanen nga agrimat dagiti silaw
a mangipakdaar ti maikanem,
bigat ti nabartek a kanta-pagdayaw.
ti tignay naipasngay, manen,
ti baet dagiti dangadang
ti sardam ken parbangon.