Basura

ARIGNA awanen ti aridenggan ti aglawlaw ti kapigsa ti stereo da Pari Badol. Apagleggak pay laeng ti init ngem napudoten ti amplipayerda no labsen ti agsao. Kadarapat ti balaymi ti bungalow da Pari Badol. Kasinsin a buo ni baket. Pari ti awagko kenkuana ta inpilitna nga inanakko ti buridekna. Adda met sadiay Hongkong ni Manang Sabel nga asawana. Umuna a panagabrodna. Addan nasurok a makatawenna ngatan sadiay.

“No arigna kaanak, anakek manen ti buniag.” Intubngarko idi ibaga ni baket nga anakek ni Santa. Ti buridek ni Pari Badol.

“Kayatnaka ngarud a kumpari. Paidam ta asawam kunananto manen.” Insumra ni baket.

“Ala, no isu’t kayatna. Ngem, ne, awan ti paipetpetko a. ‘pia isuna a ta nakatukkuong laeng.” Masemsemak iti daytoy a kasinsin ni baket. Napiaak laeng kano ta adda maganganarak nga inaldaw. Maluksawak ta no ti malem ket nakapetpet met ti Red Horse.

Napasal-itak a nangilukat ti rikep ti ridaw iti kusinami. Makarengreng a talagan ti kapigsa ti panagpatokarda. Nadanonak ni baket nga adda kiwkiwarenna iti pariok a nakatuon iti dalikan. Umasimbuyok ti asuk. Nabasa pay laeng ngamin dagiti kayo a naisungrod. Nakusep. Sinelselanna iti papel tapno dumarang. Tinarapnosko nga inamuy ti buokna saak inrakus ti imak ti nakatallikud a baketko. Tinan-awak ti kiwkiwarenna. Kinirog.

“Naimas koma, a, daytoy no saan a naassiut”, kunak a nangibbat kenni baket idi iwadagnak, “inusarmo koman ‘diay catgas.”

“Awan ngarud ti nagyannan.”

“Nangalaka koma dita ayan ti storen a.” Kunak. Ti storeda pari Badol ti kunak.

“Apay adda aya inpaidulinmo a catgas? Tapno ammom, uray lima pisos laeng a mantika ket madida met maipiaren.” Insanamtek ni Maria Sol.

“Ala, kasta a talaga ti gasat. Narigat met a talaga a piaren ti agjujunk shop laeng. Agat basura amin a ling-et. Aggapu met ti basura amin a maipauneg. Dika agsiddunget ket masayang ‘ta biutem ne.” Insurdok.

Iti 33 a tawen ni misisko, a, ket sagawisewan pay laeng dagiti saan a makaam-ammo kenkuana. Adda pay laeng ‘tay tinubtubay a bagina. Muse idi ti basketball teammi. Kabsat ti centermi idi. Awan, a, ti serbi ti center no fastbreakan ti laban kunak met, a, idi no kasta a sutilenda kami nga agkayong. No labsek ti agsarita ket agsardeng amin nga agbobola no ipagnak idiay tengnga ti plaza. Kasla saan pay laeng a nakaiyanak iti tallo.

“Biuti ta rupam! Maburo met datao ditoy balay.” Inbir-itna ket naitupak pay ti pariok nga iparabawna koma iti sagapa. “Mapullatan pay ketdin ti lapayag nga agdengdengngeg kadagita nga toktokar.”

Accountancy ti ingraduar ni baket ngem nagsardeng nga agtrabajo idi naganak. Saankon a pinagsubli iti obrana.

“Itemplaannak man ketdi ti kapek. Makapasaraaw met ti tian dagiti basura.” Sinapak nga apan insimpa dagiti scrap a mabunag itatta nga aldaw. Addaka a bote, plastic, landok, pappapel ken tanso.

“Apay tsimay? Ay, Floro, saannak nga inasawa nga agbalin a tsimaymo.”

“Ket no simmurotka koma ken Manang Sabel, e, di agtemtemplaka koma met ti kape iti saanmo pay met kapinpin-ano nga intsik.” Kunak ngem tinurongko met laeng ti lamisaan ket inkutsaraak ti kape ti nakasaganan a tasa.

“Uray a ta doliar met ti maawatko. Ditoy, uray duling a mikol, narigatko pay a maarikap.” Ket tinurongnan ti kadaklan a napan nangsirip kadagiti nakaidda pay laeng nga ubbing. Sabado ita ket awan ti basa.

Agragut met idi nga apan sumurot ken Manang Sabel idiay Hongkong. Innak uray dua a tawen laeng kunana idi. Saan kunak met. Aywanam laengen dagiti ubbing. Maisakad kayo. Saan a magatadan ti doliar ti kinaawanmo ditoy dennami. Inayon tayo laengen a pagpuonan ti gastosem.

Pirmi ket nga apalnan idi adda maidoor to door nga aplayansesda Pari Badol.

“Kita’m! Kita’m! Adda koma kasta tayon, ne!”

“Saanko nga apalan dagita. Magatangtayonto met a.”

“Ka’tnonto pay, apo?” Inngayemngemna.

“Ipapudotmo man dayta tedda idi rabii a pakbet! Lukotek biit dagitoy nagiddaan dagiti ubbing!” Inbirakak ni baket nga addan iti laem.

Agsasaruno met dagiti pinutotko a timmaog ti kusina.

Ni Uno, 10. Uno ti naganna ta isu ngarud ti umuna a bilang ti dose koma nga arapaapmi nga annak. Idi a. No babae koma a ket Maysa.

Ni Iskuat, 6. Naiyanak idi mangrugi kami nga aggatang ti scrap. Kasla kami kano ngamin adda ti kaiskuateran idi maiyanak.

Ni Ania, 2. Saniata ti buniagna ngem Ania ti ad-adda nga awagna. Ania ngata ti masakbayan dagitoy nga annak? Ania manen ti pangalaan ti ipakan, apo? Dagitoy man ti adu a saludsod idi main-inaw pay laeng ti kakaisuna a balasangmi. Isu, Ania, ti nagbalin a nagannan. Umanay laeng nga el-ellekanmi ken misisko no malagipmi no nakaalaan dagiti nagan dagitoy annakmi. Ngem, siempre a ket dakami laeng ken baket ti makaammo ti istoriada.

“Daytoy nay lechon? Igatangak met ti Mang Tomasen?” Kunak a pangsuron ken Maria Sol. Pirmi ngamin a buisitna no kasta nga ipukkaw pay met ni Balong, ‘tay 15 a tawenna nga anak ti Pari Badol ti sidada. Saanko nga ammo no isadiana nga ipangngeg kadakami.

“Lechon paksiw manen?” Kuna no kua ni Balong.

“Lechon paksiw nga. Buisit.” Iridis met no kua ni Maria Sol.

“Paspasanyo ti mangan annakko ta sabayantayo ‘ta angot ti lechon paksiwda ‘idta bangir.” Kunak met no kua.

“Agmulumogkayon annakko ta mangantayon”, inbilinko kadagiti ubbing ket rinugiak metten nga idasar dagiti plato. Apagisunto no makaidalimanek ni Maria Sol.

****

Rinugian ni Iskuat ti nagantiama.

“Apo, agyamankami ti naidasar itatta ditoy sangomi…
Agbalin koma a pamigsami…
Bendisionam koma, Lord…
‘ta uray daing laeng ken naipapudot a tedda…
ti adda ket agbalin koma a kasla prito a karne…
Dagitoy ti dawatmi babaen kenni Maria nga Inami.
Amen.”

“Asus, asino man ti nangisuro kenka dagita nga lualon? Ni man ngata amayon, apo.” Inngayemngem ni baket a makael-ellek.

“Wen, Mama. Ni Papa.” Kuna met ni Uno. “Insuronakam pay ti lualo sakbay a maturog.”

“Kasano koma met deyta a lualo manen, aber?”

“’guray kayo. Mangankay pay.” Kunak a makapugpugso.

“Apo, agyamankami iti daytoy manen nga aldaw…
uray basura laeng ti pagbiagmi ket nasalun-at kami…
Agyamankami iti biuti nga inami…
Agyamankami met ti guapo nga amami…
ta uray pirpir nga ikamen ti iddami…
kutson met ti panagrikna ti bukotmi…
ket inton bigat, ad adu koma manen ti basura a magatangmi.
Amen.”

“Asus Apomi, Floro, ania man daytoyen nga insurom kadagit annakmo?” Umis-isem a nangsubo kenni Ania. “Sika, Ania, ania met ti insuro kenka daytoy nalaing ken guapo nga amayo?”

Biglaak a nakapugso ket uray la nakigtot ni Ania.

“Kit’am. Saanmo koma nga ammo dagitoy no addaka idiay Hongkong.” Insutilko idi makainumakon iti danum.

Kinusilapannak ni Maria Sol. “Kita’mto’ta ta agalad kano da Manong Badol ditoy ayan ti baet tayo. Mabain kano a makitkita dagiti sangailina dagiti nagadu a basura ditoy arubayan tayo. Pahallow blockna kano.”

Manipud ngamin adda metten aw-awaten ni Pari Badol ket umadu met ti gagayyemnan. Congressman pay ket ti awagdan a ta kasla pulitiko no kua nga agpapainom.

“Uminom kay latta. Kakaisuna a saan tayo nga ut-utangen. Kukuak met daytoy store, hik.” Kunana no kua no kasta metten a makargaduanna.

“Sabali a talaga ti adda ti abrodna aya, Cong?” Ipataray-ok no kua met dagiti kaduana.

“Wen a. Saan a kaslad’toy komparik nga agbasbasura. Uppat a tawenen a ‘tay inanakna ket uray siping ‘wan pay naipapetpetna.”

Sangkadagullitna no kua. Pasaray ipigsana pay nga ikkan ti ‘pwe’ no kasta nga asidegak iti ayanda.

“Sikanton a.” Inpatudonko ken baket. “Naikamkamangka laeng kunananto pay kaniak.”

“Ket ‘da met ‘ta masurot a mujon.”

“Sikan.” Kunak ket nagbuggoakon. Innalak ni Ania. Sinubboak ket intuloy metten ni baket ti nagkammet. “Bareng adu ti umay agilako ti bote ken landok ita.”

****

“Adda manen baro a TVda sika lakay.” Intudo ni Maria Sol ti idisdissaag dagiti delivery personel ti Adessa.

“Baam a ‘ta ‘danto man burakenen ‘ta don a kasinsinmo.” Kunak. Immay inlako ni Balong idi kanikatlo a kalman daydi TVda a binurak ni Pari Badol. Insuyona iti ruarda idi saanna masurotan nga ipley idi agvideoke koma.

“Sayang daytoy TVyo barok.” Kunak kenni Balong idi umayna ipakilo. Nabtak ti kahana ngem mayat pay met nga agandar idi ipadasko.

“Bayam lattan a Angkel. Bayadam ket lattan a ti One Five ‘bagla nayon ‘toy allowanceko.”

“Apay saannaka nga ikikkan ni Papam aya ket ‘dan sa met ipawpaw-it ni Mamam?”

“Samman Angkel ngem kurang metten. Agadu metten daytoy paggastosan.” Kunana ket pirmi a mapilpil ti isemna nga immawat ti One Thousand Five Hundred nga inbayadko.

****

“Oy, adda met baro a TV tayon.” Ni Uno. Pirmi ti ragsakna a nangi on. Sangsangpetna a naggapu iti eskuelaanda. Immutangak idi napanko tininnagan ti maudi a tinnagko iti daytay motorko a nakapako ti sidecar a pagbunbunagko ti scrap.

“Regalok kenka, barok, tapno aggaggagetka. Ken, tapno lalaingem pay ti agiskuela.” Kunak a kas pangpatiray-okko iti barok. Nangangato ngamin dagiti gradona. Bareng maitultuloyna nga mantineren ti puestona a maikadua kadakuada amin a Grade 5.

“Ken tapno saan a matay ti apal ‘tay biuti nga inayo.” Innayonko nga inpigpigsa idi sumirip ni Maria Sol manipud iti kusina. Kinusilapannak. Limmaem ket tinarapnosna a kinuddot ti bakrangko.

“Wen, a, Señor, ‘ta saan tayo nga agbuybuya laeng ti nagbasutan a basura.”

Immisemak ‘ta malagipko nga inpaduyakyak ketdin ni Pari Badol a daydi inbasurana kano a TV ket isu la ketdin ti maituredko nga ipaay a pagbuyaan dagiti agiinak. Apo ta pirmi idi a pungtot ni Maria Sol. Apanna winitwitwitan ti kasinsinna sadiay sanguanan ti storeda.

“Uray a Manong Badol ‘ta dimi met dawdawaten ti pagbiagmi kenka. Ginatangmi met dayti TV.” Inbasbasawang ni baketko.

“Ginatangyo a ti One Five. Inbasurak ket pinaginteresan met ‘idta lakaymon!” Kunana met nga indubsak. “Bayadanyo ngarud ti utangyo ditoy storen no kasta met gayam nga adun ti kuartayo!” Innayonna pay.

“Ay, ‘ta la ket sangagasut ti panglawanyon!” Inbirakak met ni baket ket tinarayna a kinuremes ti puonanmi.

“Ipigpigsam man met, Uno.” Kunak a manutsutil ken baket. “Bareng sumngaw met ‘ta bosesna ket ne, nagpigsa ti tokar didta bangir.”

Malagipko ta malagipko la ngaruden ti gura ni baket ken Pari Badol. Saanen a napan gimmatgatang dita store. Inanusanna ti apan agrikus a gumatang ti sabali nga storen.

“Kasta. Kasta ti maalalatayon a narigat. No pinalubosannak koma met a nagabrod, saan koma a kastoy ti biagtayo.” Kuna ni Maria Sol nga agananug-og iti karabiian ti panagsubangda nga agkasinsin. Nakaiddakami idin. Nairidep metten dagiti ubbingmi. Nalpasen ti Darna a binuyada iti TV nga alosmi kada Pari Badol.

“Ania ketdin, aya. Adda met bukod tayo a pamastrekan. Saan tayo ngamin met mapaggigiddan ti aggatang.” Inyay-ayok. “ Agurnongta ketdi para kadagita ubbing. Dumakkelda ket umadu met ti kasapulanda.”

“Isu ngarud dayta ket. No nagabrodak koma di ad-adu koman ti urnongta.”

“Iturogmo daytan. Adda met doliar ditoy ngem ti rupana ket peso laeng. Saan a magatadan ti rinibu ti panagdedenna tayo.”

“Nakurang ket a ti ambisionko kunam a.” Imbir-it ni baket ket tinallikudannakon.

“Inta ket agluton ta sapaen tayo man met ti agkaan-kaan ita. Enjoyen tayo man met a sangafamilia ti agbonding iti sango ti TV. Ikakaragtayonto met nga adunto koma ti aglako ti scrapda tapno mabawi tayo met laeng ti ibayad ti kuriente, he he.” Ket inawidkon ni misisko nga inturong iti kusina.

“Kita’m dagiti addim, Uno, ket no matnag ni Ania. Iskuat saanmo unay nga asitgan dayta TV. Madadael ta matam.” Inbilin ni Maria Sol kadagiti ubbingmi ket simmurot ti paguyod a kibinko.

*****

Agbubuisit ni Pari Badol a bigbigat.. Agbasbassawang ken kumanabtuog iti ayanda. Talaaddan sa manen ti maipurpurruakna. Sayang pay dagiti maburak.

“Alla, ni Daddyn, aya. Mabtak man ‘ta TVn, ala.” Insaning i ni Lorraine, ti maikadua a putotna, 11.

Napakietak. Daddyn ket no Tatang met nga agkanablaag idi saan pay a nakapan ni Manang Sabel.

“Ipulongkanto man ketdi no tumawag ni Mommy.” Kuna met ni Jonjon, ‘tay maikatlo ni Pari Badol, 7.

“No kiwarek, kunak, kiwarek dagitoy! ‘yanna ‘ta nalaing a kakayo. Pusiek, kunak, pusiek ‘ta pamarangna! Sapsapulenna ni Balong.

“Padasem a Daddy!” Bigla nga inkilliit ni Balong nga adda gayam iti kusinada. Uray la nagpiok. Mangrugi met ngaminen nga agbaliw baliw ti tonadana. Baro metten ti loko.

“Torpe! Agdunger dungerka ket a sumangpeten, loko! Agbaliodongka ket nga agpatpatnagen. Dayta! Dayta ti epekton ti malanglang-abyo a lati! Natetanun ti utekmo.!” Adda nanakraad ken nagangek. Ammok lattan a dinusagna ti putotna. Nakitak a simyag dagiti pinutotna a rimmuar iti inaladanda.

“Sika! Sika ti makaigapu a kastoy dagitoy nga ubbing! Daytoyen ti epekto ti lati a maang-angotda!” Intudotudonak a winitwitwitan. Addaak laeng ngamin ti ampir ti aladda a hollow blocks. Kasla siak ti lati.

“Hoy, sika!” Imbugtakna kaniak a kagiddan ti panangipir-akna ti bote ti alad nga abayko. Nakitak a bigla met a rimmuar ni baket manipud iti kusinami. Nagdumogak a masemsem.

“Di payla dagita ubbingmo ti agsakit a mangmangan iti basura.!” Imbirkaakna ket kasla napleng ti lapayagko.

“Lokditmo! Rummuarka dita ayanmo ta asitelenek ta bangabangam!” Inbuanggerko metten. “Umayka ta rangrangkayenka nga igabur kadagitoy basura a kunam.” Iti 5’10 a tayagko ken nabiskeg a bagik, awan serserbina no kunak ket. Nabaked met ni Pari Badol ngem punggek. Adda ngata met 5’4na. Ammok a napigsa ti hangoverna ta alas onse man idi rabiin a nagsardengda nga agiinum ken agvivideoke idta storeda.

“Saanen. Ay, Apo, saanen a Floro. Pangngaasim a ket…” Inpakpakaasi ni baket a nangsiket kaniak idi pidutek ti sangaagpa a tubo.

“Ikkanka ti pagnaknam no kunak!” Inriawko nga intalliaw ti awan nga ar-arimekmekna met laeng a komparik. Intulokko nga inawidnak ni baket ket simrekkami ti kusinami.

****
Agalas nuebe ngatan ket matektekanakon nga agur-uray iti trak nga umay mangbunag kadagitoy nascrapmi. Adda metten nasurok nga 150,000.00 pesos ti naigatangmin. Nakissayanmi pay ket ken baketen a daytay inininutmi nga indulin idiay Credit. Napia a tarayenmi no kasta nga agkamtud kami.

No matuloy ti tulaganmi iti umay aghakot nga akinkukua ti dakkel met a junk shop sadiay San Fernando, adda met ngata nasurok a P45 thousand ti kumpet kunak kenni baket idi rabii. Adda met nasurok a makabulan nga inistakko dagitoy scrap ta nalaka met ngamin ti landok. Kastoy met ketdi ti kumittaban ti dakkel. No aglaka ti scrap ket nalaka met ti gatangmi. No adda bassit a puonan a ket mabalin ti agistak ket maiyuray ti ingangato ti presio a kas ita.

Inutangmi idi ken baket idiay Coop ti P50 thousand a nayon ti puonanmi.

Matuokanakon. Ania ngata ti nakatalaanandan aya? Pinindutko ti selponko ket intextko: wer u na?

D2 na us. Sa kanto. Kuna met ti tinexsak.

“’nak ti sal-it! ‘dakay met gayam ditan. Nagbayagkayon.” Indayamudomko ket tinarengtengkon ti kalsada nga agturong ti kanto.

“Padasenyo nga iruar dagita ‘ta burakek dagiti bangabangayo!” Inriaw ti nabaknang a kayongko. Itudotudona dagiti nakauniporme ti Adessa. Kaduada pay ti maysa a konsehal ti barangay.

“Trabajo la’ng, Sir. Awan personalan a. Tallo bulan a dikayo met nakitinnagen ket masapul a nga iyulogmi dagitoy. Iyawidyonto no makabayadkayo.” Inpatangken met ti kolektor ket binagkatdan ti TV. Sinublida pay ti DVD Home Theater ken Ref.

Nakatapaya a nakanganga dagiti pinutot ni Pari Badol iti igid ti kalsada a malabsak. Umadu metten dagiti kaarruba nga usioso. Agkikinissiimda.

“Su pay la’ng ‘tay kunak.” Kuna ti maysa a baket. “Nagpaspas ket a limmung-aw da Badolen, kunami ken Lakay ket.”

“Wen ngarud Kakang. Kaasi pay met ni Sabel.” Insungbat met ti maysa a baket a kagiddan ti panangikkatna ti tabakona iti ngiwatna. Nagpugso ket agistayanak la ket ngarud natupraan.

Nakabalandra gayam ti trak ti Adessa iti nagsulian. Isu a saan a makastrek ti trak ti umay aghakot ti basurak. Napasennaayak a nakataliaw ken Pari Badol a kasla itan nalugi a shanghai. Daytoyen ti maala ti saan a makatutor nga aglang-ay. Kasla nakaraman a baed kuna man dagiti lallakay. Awanen ti Congressman, Tukkuongresmanen ti kayongko.

“Urayenyo a malpasdan,” intapikko iti bakrang ti trak nga ur-urayek.

Agsubsubliakon iti ayan ti balay idi masabatko met ni baket. Nakatengngaag. Kasla ketdin nakakita ti artista a sabtenna ta saanak pay ket nakitan. “Papanamon?” Inkigtotko idi mabatogannak.

“Apay? Apay? Ania ti adda dita?”

“Awan. Kinadduaanda laeng ti kasinsinmo a nagibasura ti nagbasutanna,” kunak ket immisemak ti gumiges.

****

Rabii. Nabilangkon ti naglakoanmi ti basura. Adda met kimpet a singkuenta mil.

“Ne, addan ti pagplacementmo. Kaanoka nga apan sadiay agency?” Insutilko ken baket.

“Ditam! Anusak laengen ti agbasbasura.” Kunana ket pinupognak ketdin ti agek.