Ti Partaan ti Karudkod ken ti Salaksak


Daytoy met ti padas-sarita ti maysa met nga ubing a kas met kenni Inot iti saritak a Sapatos.
****************

“Poco!Poco!” Inlaaw ti tagamuntar ket inwagisna iti kannigid nga ayanmi. Inngatona met laeng ti mankannawan nga imna a nakagemgem a kasla adda man guyguyodenna iti ngato. Paulit-ulit. Senyal ti panangyagyagna met iti makanawan a grupo a paspasanda bassit ti gumuyod. Kalpasanna, timmaneb met laeng ket idi lumung-aw, iggemna ti murdong ti bubo. Sinirutna ti reppet ket inibbatanna met laeng. Siniguradona ngata no mayat met laeng ti reppetna. Intudona ti pataw. Bangking! Nakankannigid. Ipasimudaagna a saan a nakasimpa ti bubo. Yinagyaganna manen dagiti agguyguyod ti adda ti kannawan a tali. Insardengmi bassit ti nagguyod a kas panaginanami met.

Inikkatko ti sakotek iti tali ket inunorko ti murdong ti nakadalutaytayen a tali. Rinugiak a kinawikaw. Inpusingko ti maysan a kapulsot a naguyodmi. Agpaabagatan ti agus isu a nalaglag-an ti ayanmi. Nalaklaka a guyoden. Inyabayko ti naurnosen a tali ti ayan ti kuribot. “Sapay koma ta adu met ti maalami.” Intanamitimko. “Pilat pilat,” kinunak ket inapprosak pay ti kuribot. Umuna pay laeng a wayat ngem makapautoyen. Nasakit latta ti kinnit ti init uray mumalemen. Iladladaw tayo ti agiwayat barbareng adu met ti maalatayo kuna ngamin dagiti dadduma a makidaklis. Uppat nga aldawen nga agsasaruno a sangkaakup laeng ti rupis ti tunggal maysa. Ngayemngeman pay ti pusa koma no labsen ti agsao.

Tinurongko met laeng ti grupok tapno tumulongak manen nga agguyod idi makitak ti pataw a nakasimpan. Dua nga iman ti panagsenyas ti tagamuntar. Kayatna a sawen a masapul ti panaggiddanen ti panagguyod. Nakarabawen iti raket ti tagamuntar a kasinsinko met laeng. Iggem ti makannawan nga imana ti gaud ket inruginan nga igaud nga agpaamianan. Apan tumulong sadiay bangir. Makitan ti murdong ti pakawan sadiay labes ti pantay. Ngannganin maungpot ti maikadua a tali.

Nabara ti darat. Makasinit pay laeng no mailumlom ti dapan. Inikkatko ti tsinelasko dinto ket magsat. Agungetto manen ni Inang.

Napasennaayak a nangapiras ti rupak. Tinarapnosko metten nga inamoy ti buokko ken inamlid ti agtedtedteden a ling-etko. Naapges ti ling-et a sumrek iti matak. Intalliawko ti rupak ket nasaripatpatak dagiti padak nga ubbing nga agpipinnuged. Biernes ita ket nasapa ti dismisal ti eskuela. “Imbag pay isuda ta makapaglang-ayda,” inyay-ayko iti bagik. Linugayak ti init. Nangato pay laeng. Ginuttak ti tali ket nagreklamo ti baket iti malikudak iti bigla a panaglukay ti irteng ti tali ket agistayan napatugaw.

“Tanangem met a balong.” Kinuna. “Abusta agkalatukot pay ti tumengen ngem ikarigatan pay laeng ti agguyod ‘ta ‘wan met maisakmulen dagiti addim.” Innayonna pay.

“’bag pay kenka nana ‘ta ad-adu latta ti bingaymo,” kunak koma ngem ba’am man la’ngen. Uray no panagkunak ket napigpigasaak ngem isuna ngem ad-adu latta ti mairupis kenkuana ta natataeng ngarud. Ngem, iti tawenko nga onse, nataytayagak ngem kadagiti kapatadak iti 5’2 a takderko. Mangrugin nga agpiskel dagiti laslasagko gapu ti ritur ti trabajo. Nalaklakay met ti rupak a gapuananen ti kissiit ti init. Napagbiddutandak pay naminsan a high schoolen. Ubing latta ti ubing ket basbassit latta met ti mabingay ngem kadagiti nataengan. Hay. Ad-adunto manen ‘tay bingay ti akinkukua ti daklis nga agur-uray sadiay linong. Saan sa a patas kunak koma a ngem awan met ti mabalinko. Makiguyguyodak laeng.

Asidegen ti pakawan. Addan iti pagtaptapliakan ti dalluyon. Inapura nga apan ginammatan ti maysa a natataeng a kaduami ket inbukotnan a ginuyod. Inapurak met nga apan inakup ti masangwananna anga iket.

“Sadiayka ruar a balong ta di madubsak dagiti lames.” Inlaawna kaniak. Usukek koman ti tali idi malagipko a madi. Saanyo nga usok usoken a ta tali kunada met idi naminsan. Isu met laeng a nga awan ti maalalatayo, inayonda pay. Nagadu ket nga at-attengen aya kunak koma a ngem rikusek man laengen.

“Hu, awan man laeng met muestranan, sika!” Indayamudom ti maysa.

“Makapaawan ganaska met. Addada sadiay bubon a.” Insumra met ti maikadua.

Tinaliawko ti umas-asidegen a bubo. Kasla awan manen nga agpayso. Awan pay agrisak uray naiyaw-awan laeng koma a tariptip.

*****

“’da kawadwadanna kunak man, nakkong?” Inulit ti lakay idi saanko a naimdengan ti saona.

“’wan latta, lelong,” kunak met. Intanggayak ti linaon ti kallugongko. Awan manen a talaga. Nakurang pay a sukat koma ti sabon a pagdigos no ar-arigen ti pakailakuanna. Umanay met ngatan a a maisagpaw ti nasanger a marunggay. Napia laeng met a ngem ‘tay tangad ken taliaw manen a maipangan. No maibus ket umanay met laengen a ‘tay target. He he. Target. Targeten ti tammudo ti asin a nakirog sa masilamutan ti tammudo a bulon ti innapuy.

“Su pay la’ng ‘tay kunak,” intuloy ti lakay. “Sipud pay naiyuso dayta karudkod ken daytay tri play a pagkalap, ‘wanen ti ikan.”

Wen aya. No awan ti naalami a nagdaklis, awan met ngarud ti naala dagiti nangsalloy ti daklismi nga agsadsadeng. Uray dagiti agsadeng a ket nakirang met ti maaladan. Nagpukawen ti lames. Mabutengdan. Awanen ti makalapan. Sapay no ti baybay laeng ti makuna nga awan ti akinkukua. No daga, adda titulona. No baybay a ket, nungka. Dagiti adu ti dagana, sakupenda pay laeng met ti baybay. Ipuonanda pay laeng dagitoy buklis a pagkalap.

Ti karudkod ket nadawdawel manen ngem ti daklis. Makarudkod amin a nagyan ti baybay a madalapusna. Uray selopin, ruting, darat. Amin. Naassideg dagiti minata ti iket a nausar. Manmano pay ti mausar a tattaon. Guyoden metten daytoy ti dua a bilog a demotor. Bukodanen ti akinkukua ken dagiti pasurotna a kasla gamaw wenno buli a kanayon a sikakapet ti amongda.

Ti daklis, iti sungaban, daddadakkel ti minatana. Bumasbassit nga in-inut inggana sadiay bubona a naaramid ti sinamay. Saan met a maitapog ti lima laeng. Adu ngarud bassit ti mairanud.

Daytay met three ply ket daytay iket a kasla sadeng ngem tallo ti iketna. Agrurutap nga iket. Adda daddadakkel a minata, bumasbassit inggana iti kabassitan. Awan met pakawanenna uray pay tariptip. Maipakat met daytoy babaen ti bilog a demotor. Daytay laengen a ngata panagpusot ti ikan ti pagpatulonganda iti tao no maitsamba nga adu ti maala. Ngem, uray pay, dagiti met laeng naasideg kadakuada ti makaitured a makigamulo.

Adda met idi resolusion ti konseho ti ili a kas naalimadamadko met idi ken Tatang a mangiparit kadagitoy a pagkalap. Ngem, ita, agrairada man metten.

Ibutosdakto met a. Kuna kano met idi ‘tay pulitiko nga akingapuanan ti pannakaiparit dagitoy. Ket no inparitmo met ti kakaisuna a pagbiaganmi, insumra kano met dagiti piskadores a kaaduanna a Bisaya. Kasta man idi ti nangngegko a patanganda Tatang ken dagiti kainumanna ti GSM gin. Isu, naisubli manen.

Adun dagiti Bisayano a nagdappat kadagiti ig-igid iti baybay ditoy partena ti la-ud a paset ti Pangasinan. Nalinak ti baybay ken makawayada pay. Tao dagitoy dagiti babaknang a makaipuonan ti pagkalap. Adu metten ti nakaasawa ken rimmang-ay ti biagna a Bisayano ditoy gapu ti panagkalap. Kasta met dagiti makaipuonan iti daytoy. Kasla naigameren ti lasagda ti panagkalap.

No ti daklis ket nadawel. Ket, nadawdawel pay ti tri play ken karkar, ti awagko ngarud kadagitoy ket—BUKLIS!! Impetteng ti unegko a nangusok ti ludong a rikep ti paraanganmi. Saanko pay ket napupuotanen a napagnak ti nasurok met bassit a sangakilometro a desdes nga agpadaya a dumanon ditoy putputong a kalapawmi.

Agas-asuken ti dalikanmi iti ayan ti kusina. Urayla mangurat ti tengnged ni Nanang ti panangpuyotna ti beggang. Masayangan ngata a ti maysa manen a palito ti pusporo. Anusan ni Nanang nga urnosen ti aluten ket gaburanna met laeng ti dapo no kastan a makaluto. Dayta, adda pay laeng beggang nga usarenna manen a pagpasged!

“Na a, nagballudongka manen karajo!” Inbugtak ni Nanang idi madarimumosannak a sumrek iti ruangan ti kusina. “Daytay kaldingmo ken daytay nuang, malemen, saanmo pay laeng ida napainom ken naiyapon. Immalaka ket no siasino nga imal-alaam ti kinadupek. Bayanggudaw!” Inyaributantan ni Nanang ket uray la naguyek a nakasay-op ti asuk ti dalikan a saan pay laeng simged.

“Ne!” Ket intupakko ti kallugongko iti dulang. “Makauma met ngaminen ti puro nateng nga awan pay sagpawna uray koma bugtong wenno duling a daing nga armang. Dagita ti napanak nagbayanggudawan.” Saanko pay ketdin a naallawadan ti simmungbat. Uray la napamulagat ni Nanang sa met laeng nagsabat dagiti kidayna. Mapilpilpil ti isemna a nangtaliaw kaniak. Napabainan ngata. Giniddatok metten ti rimmuar ta mabainak met a nangsungbat kenkuana. Tinurongkon ti bubon nga apanko pagtawingan ti ipainumko kadagiti tarakenko a nuang ken kalding.

“Kitam, sika! ‘dim pay met ngamin urayen a makaanges ‘ta anakmo sakbaymo a banatan.” Ti nalikudak a sao ni Tatang.

“Iyapuram ket sumipngeten. Guyodemto man pay ‘tay bareta ‘idta sirok ti kalapaw ket sapaentanto nga apan lagdaan dadiay alad. Guyodek koman ngem agsakit metten daytoy siket ken tumengko nga agrukob.” Inpakamakam ti Tatang.

Nagbalin ket ngarud a dayamudom ken dayengdeng ti ayug koma nga irubuatko. Haah! Kunak man laengen ket inpug-awko laengen ti sennaayko.

Tinarengtengko a tinupar ti ayan ti kaldingko idi mapunnok iti danum ti nagudua a dram a pagpapainumak ti nuang. Pinag-otko ti padol ket binulosak lattan ti kalding. Ammo ti kalding ti agawid ti pagaponanna. Dinagasnak pay met laeng a dinanggel daytay turo nga urbon ti kaldingko ket urayak la naparupanget ti ut-ot a nangapros ti lulodko a nadungpar ti muging ti urbon.

“ninam met!” Kinunak ket pimmidutak ti bato sako pinakamakaman a binarsak. “Uray mapilayka metten,” indayamudomko ngem saan met a napuntaan. Daytay nitib a kalding kunak idi ti gatangen ni Nanang a kas taraknek ngem saan daytoyen mestisa tapno daddadakkel met laeng ti annakna kunana met idi. Daytay nitib koma ti kayatko ta barbareng makaanak ti dua tunggal aganak. Nabibiit ti agpaadu. No makaanak ti dua a kabay-an, ad-adu koma ti pamusian. Ngem ita, turo la ket ngarud a sulpeng. Bugbugtong pay.

Bigla a nagrisak ti salaksak ket kasla man sinippayotnak pay. Simgar dagiti dutdotko. Sumipngeten ket buisit kano ti salaksak nga aguni no kasta nga agsipnget. Siniparko pay naminsan dagiti kalding ta siertoek no agturongda met laeng sadiay balay. Ad-addan ti pikarko idi makitak a turongenda ti bubon. Ab-abanda la letdi daytay sinakdok a pagpainumko ti nuang. Sal-at. Naestilo pay met daytay nuang. Saanna a kayat nga inumen ti naab-ababan ti sabali.

Nadanonko ti nuangko a nakatingngaag. Masikuran met ngatan a nakawarwar. Awan pay ket ti maarabnan ditoy nakaipagudanna. Kimmidkiden ti ruot. Nangulay-ong. Pati dengnguen, agbisinen. “Hii.” Kunak ket insaplitko ti tali a wayway ti bakrang ti nuang. Sinarunok nga inturong ti ayan ti bubon. Nagmusiig idi maangotna ti agatkalding a danum. Tinaliawnak pay. Innalak ti sabot ti abay ti dram ket rinugiak a sinabuagan ti nuang. Sukatak ti danum ti dram. Hay, anian a bannog ti marigrigaten aya.

****

“Saan koma a mabalin, Abogado.” Natangken ngem naalumamay ti sao ni Tatang a nariingak. Simmiripak ti regkang ti taleb a dumna iti kosina. Adda ni Abogado Valdejueza. Situtugaw iti bangko a naipaurnos ti dulang. Agsangsangoda ken Tatang. Saggaysada ti tasa ti kape. Adda met ni Inang a mangitutuon iti dalikan ti kaldero a pinisokanna. Sitatakder met ti drayber ti abogado ti dumna ti ruangan ti kosina. Nakaiggem met ti tasa. Puypuyotanna ti agas-asuk pay laeng a kape.

“Ibaratom koma kaniakon dayta sagat ken daytay dua a dadakkel nga aritongtong dita ayan ti nagludonanta.” Isarsarita ti abogado ngem ti panagdengngegko ket kasla maysan a bilin. Nagsapa met dagitoy a tattaon, kununak. Pinarbangonda metten ti immallatiw.

“Kasapulak koma dagita a matarikayo tapno malpas met laengen daytay patpatakderek a resthouse sadiay igid ti baybay. ‘bag la a pagpalpallaingan no kasta nga aguray datao ti maala daytay karkartayo ket.” Ipapilit latta met ti abogado. Nakitak pay a nagngirsi ti drayberna a nangidisso ti tasa a nagkapeanna iti dulang.

“Kabaelam met ti gumatang ti kayo, Abogado, no tarikayo laeng ti kasapulam. Ammom a nalpasen ti tongtongan dagiti nagannak kaniata maipanggep kadagita a kaykayo.” Inyalumamay latta ni Tatang.

“Isu ngarud nga immayak agpakpakaasi kenka Ka Mulong ta kasapulak a pagdesign daytay sagat. Matablon met a kas datar dagiti aritongtong. Nalaplapad dagitoy ngem kadagiti kadawyan a magatang.”

“Ipakpakaasik met kenka, Abogado, a saanmo koma metten a a gageman dagita ‘ta usarento met daytay kakaisuna a barota.” Insungbat met ni Tatang ket indissona ti tasana a naawanganen ti kape. Gandatenan ti tumakder.

Nagngirsi ti abogado iti pannakapabainna ngata. Bigla a timmakder ket uray la naisayyo ti nagyan ti tasana a kape. Saanna a pulos tinimtiman. Nagngiit met ti drayber ket uray la napasiddukerak a nakakita ti nakasabikel a paltog iti siketna. Nalukaisan daytoy idi ingatona ti t-shirtna a pinangpunas ti ngiwngiwna.

“Sayang. Pinarbangondaka pay met ngarud a binisita tapno presko koma ti utekmo, Ka Mulong. Laglagipem awan pay pinal a kasuratan ti panagtagikuam iti daytoy nagsaadan ti kalapawmo agraman iti dayta kunam a kaykayo. Agsubliakto ti mabiit. Pagpanpanunotam dayta!” Inpakaammo ti abogado ngem ti kunak ad-addan a pangta. Sintagari tinurongda ken ti drayberna ti ruangan ket saanna payen a sinawir a tinaliaw ni Nanang a mangguyguyod ti kayo a panangiyalay-ayna ti agrekreken nga innapuy. Kinagiddan ti panagandar ti pick-up a lugan ti abogado ket isu met ti panagtapuak dagiti manokmi. Kutakda a kutak ket inapura nga apan inabog ni Nanang.

Nagpaklebak ket nasiripko iti baet ti datar a kawayan daytay bareta a papaala ni Tatang idi sumipnget. Saanko a nasiroken idi kalman. Nakaparabaw daytoy kadagiti salansan ti naputedputed a kayo a pagtungo. Naurnos ti pannakasalansan dagiti kayo. Nagango a nalaing. Narissik dagitoy no maisungrod. Malagipko la ket ngarud ti garakgak ti apuy idi siak ti namisok.

Malagipko pay daytay umok ti kiaw sadiay sagat. Inulik idi tapno apanko kitaen ti tumungtungraraw nga annak ti billit. Ngannganin kompleto dagiti dutdotda ket kabaelandan ti tumayab. Marigatanda laeng idi a rummuar sadiay abot nga umokda. Kinautko idi ti umok ket sinaggaysak ida nga inappupo ditoy dakulapko. Anian a ragsakko idi siak ti umuna a nakakita ti umuna met laeng a payakpakda ken kayabda ti law-ang. “Pulitikiaw!” Naguni pay ti inada ngata wenno amada idi agdissoda met laeng iti asideg a kayo. Pammatalged wenno yagyag ngata ti panangituloy dagiti kaibbuang ti panagtayabda.

Malagipko pay ti panangarupmi nga agama daytay maysa puon ti aritongtong. Daytay adda ti nagsulian ti solarmi a napuotak. Pagsinnabatenmi dagiti takiagmi ti kunami idi ngem dakkel la unay ti puon ti kayo. Natayag ken napintek. Iyar-arigko man ti kayo a kas torre kadagiti suli ti pagarian a nakaidrowing idi ti librok. Adu dagiti kappakappa a dimket kadagiti sangsangana. Naberdi ken nalangto dagiti kappakappa. Narukbos met ti aritongtong. Kamang dagiti lawlawigan, alimuken ken pagaw. Nalamiis ti sirokna. Sadiay a mailinlinong daytay nuangko. Igalutko no kua ti talina iti nagrungarong a ramut.

“Umulogka met ditan, Iskuat!” Inyayab met ni Tatang kaniak.

“Agalmusal kayon, Nakkong. Agmulumogka pay.” Inyayug met ni Nanang nga addan a manggagao. “’wan metten ti kapem. Kinisnawakon a tattay ket inpasangok kada abogado.”

“Nangikirogka koman a ti bagas. Kasla saanko pay ket a nananamen daytay kape itay.”

“Ni i. Mabainak met a nga agikirog. Da met da abogado ngarud.”

“Na ay. An’a koma’t pagbainam?” Indayengdeng ni Tatang. Pinussuolanna ti platona ket rinugiannan ti nagkammet. Kinusilapak met ti agas-asuk nga innapuy ket pinattugak metten ti digo daytay inabraw a marunggay a tedda pay laeng idi malem. Adda pay met laeng dagiti naibudi a tartariptip a rupisko idi kalman. Mayaten ti kammetmi ken Tatang idi guyoden met ni Nanang ti tugaw sa met laeng limmanglang. Tapayana met ti duyogna nga ayan met laeng ti sabaw ti denengdeng.

“Tanangenyo met a ti mangan.” Inpatigmaan ni Nanang idi kasla ulo ti ukenen ti kammetmi ken Tatang.

“Aguantaam ketdi Iskuat, aldawen.” Kuna ni Tatang. Kinuykoyna ti innapuy ti pingganna. Timmakder. Tinurongna ti bangsal iti abay ti dapogan. Insawsawna ti imana iti planggana. Bitbitna ti tasa a naginumanna iti kape itay ket intarogna iti karamba a paginuman. Nagtikrab. “Dagasemto a siroken daytay baretan. Itarapnosmonto metten nga apan iwarwar dagitay kalding ken nuang. Sumarunokan sadiay ayan ti sagat. Irugita idiay ti manglagda ti alad.”

“Bareng no malpasmi inggana’t malem, Baket.” Intaliaw ni Tatang ken Nanang. “Isarunoannakam’to ti danumen, Asiang. Kargaamto lattan ‘tay tibor.”

“Wen. Idalimanekko pay dagitoy ken warsiakto pay ti pegpeg dagitay manok. Didanto manen umanarikkiak.” Insungbat met ni Nanang. “Tulongankay’to’ta.”

Inbirko ni Tatang ‘tay bunengna ket rimmuaren. Nagsalaksak manen daytay salaksak ket uray la ket nagiriag met dagiti manok nga agkarkaraykay iti arubayan. Nagsiddukerak pay. Kasla man nakaal-aliaw ti panagsippayot ti salaksak kadaytoy balaymi ita. Nairuamakon kunak ngem kasla naidumduma ita.

****

“Sapay gamden pay laeng ni Abogado daytoy sagat, Tang?”

“Pagdesiniona kano sadiay resthousena. No mabalin ket saanko koma nga ited. Napateg daytoy a sagat iti daytoy a solar.”

“Ania ngay met daytay kunana nga awan pay pakakitaan a kukuatayo daytoy daga?”

“Aguantaam ketdi ti aggalut. Adu la unay ti am-amadem.” Inbugtak ni Tatang.

Nagulimekak ket pinapasak a sinirut ti banban a galut. Naganit-it ket napugsat ket ngarud. Lipitenmi ti nagisla a kawayan ti terekdek a madre cacao. Tinaldiapak ni Tatang. Nabisked ken natayag. Isu la ketdi ti immalaak ti kinakarantiwayko. Uppat a pulona laeng ngem kasla naglakayen. Duapulo ket waloda ken Nanang kano idi agassawada. Makita a naritur ti talon. Inpunasko ti samrak iti kakasla balatong a binukelen ti ling-etko. Tinurongko ti tibor nga ayan ti danum. Adda met sadiay ni Nanang a mangpapaid ti bagina. Pagpapaidna ti kallugongna a silag. Nangisit ni Inang ngem natundiris ti agongna a binagayan ti napino ken atiddog a linabag ti buokna. Natawidko met daytoy a galadna.

“Nang, apay nga inbaga ni abogado a saan tayo kukua daytoy daga? Manipud puotko ket adda tayo met ditoyen.”

Tinaliawnak ti inak ket nagsennaay. “Awan ti kasuratan ti panagtagikuatayo iti daytoy a daga. Malaksid ti surat daydi ama ni abogado a nakailanadan nga itedna daytoy kadaydi Apongmo a Lakay kas gungonana kas katalek daydi Don Bianong, nakkong.”

****

Mumalem manen ket ngannganin malpas ti laglagdaanmi nga alad. Arig kaiwarsi pay laeng ti buggomi itattay pangaldaw, inrugimi manen a sangafamilia ti nagobra.

“Tang, saan tayo met gayam a kukua daytoy daga. Kukua met gayam da abogado. Adda ngarud rebbengena a mangala.”

Nagsennaay ti amak. “Isu nga kunak a no mabalin koma ket saanko nga ited. Daytoy daga ket kukuatayo. Bayad ti kinatudio daydi Apongmo daytoy. Gunggona ti kinaandurna a nangwais iti daytoy a dappat daydi Lakay Bianong. Sagut met daytoy daydi lakay a Don gapu ti nairut a naggayyemanda kadaydi Apongmo. Adda dagiti banag a saanto a pulos mailanad iti papel. Daytoy sagat ket isu ti tanda iti rugi ti saanen a makitaltalon a kaputotantayo.” Inikkat ti amak ti kallugongna ket inpaidna ti bagina.

“Daytay sagat sadiay suli ket saan a pulos napukanan. Saan a sinagid dagiti dua a lallakay kas tanda ti panagtalekda ti tunggal maysa. Isu ti beddeng ti masakupan daydi lakay a don ken ti masakupan metten daydi Apongmo. Daytoy ti tanda ti panagbukbukod ti pulitayo. Dagidiay met aritongtong ket nagkadduanda a tinaraken, ginaikanda ket pulos a di nasiraman no kasta nga agpuorda kano idi ditoy. Dua dagitoy aritongtong ngem dakdakkel daytay maysa. Kukuamto ti dakdakkel ket bagik met ti basbassit, kuna kano daydi lakay a Don. Adu dagiti banag a saan a mailanad wenno mailadawan iti papel, annakko. Kas koma ti adalmo iti biag iti daytoy a panagsardengmo a nagbasa. Awan ti gradom ngem ammok nga adu ti nasursurom.” Insublina ti kallugong iti ulona ket tinurongna manen ti alad. “Ay wen gayam, sadiay sirok ti aritongtong a dakkel ti paggabgabuanmi idi ket abogado idi kaskam iti edadmo.”

Nasair ket ngarud ti riknak ti panagsardengko nga agbasa. Agsardengka pay laeng nakkong kuna idi ni Nanang. Agurnongtayo pay. Awan met ngamin ti Grade 5 ken Grade 6 ditoy Landing. Ti kaasidegan nga intermedia ket sadiay Central School idiay ili. Sangapulo a pisos ti plete ti estyudante. Nagadu kami koma ditoy Landing nga intermedia ngem saan man laeng ngamin makumpleto ti gobierno nga ipatakder ti elementaria ditoy bariomi.

****

Asidegakon iti ayan ti aritongtong a dakkel a pagipagudak ken daytoy nuangko. Nakitak met a sipapaspas dagiti kalding nga apan ti kalapaw nga aponda. Nasaripatpatak ni Inang a kasta unay ti apurana nga agturong iti nangibatiak iti amak a parte ti al-aladanmi. Adda dua a tao a sumarsaruno kenkuana. Ni Abogado! Ken ti drayberna! Kasla aglala-aw ti abogado nga itudona pay ti inak. Ginuttak ti tali ti nuang ket simpok kami ti nasamek a parte ti solarmi. Maallingagko a napudot ti saritaan ti amak ken ti abogado ngem saanko a maawatan. Mangrugin nga agragutok ti barukongko ket kasla kayatko ti apan sadiay ayanda. Ngem, mabutengak met. Inrukobkon ti nagarudok. Innibatak met ti tali ti nuangkon. Nabatin. In-inut nga umad-adayoak. Ti itataliawko a panangsirip ti ayan ti kalapawmi. Nakitak ti maysa pay a tao a nakabitbit ti paltog. Atiddog. Armalayt! Paspas! Saanko nga ammo no umangesak pay wenno saanen. Saanko nga ammo no agsangitak wenno saan iti butengkon. Addaakon iti pingir ti turod a dayaen ti solarmi. Aglikawak nga apan agpatulong sadiay igid ti baybay kunak ti nakemko idi nangngegko ti agsasaruno a putok. Naguni met ti salaksak ket nagiiriag dagiti manok.

“Nanang!! Tatang!!” Inpapasko nga inlaaw ngem iti panagdengngegko ket kaslan arasaas. Umasimbuyok metten ti kalapawmi.

*****

Naarkosan ti barangay plaza. Adu ti tao. Madama ti bitla ti mayor, ni Mayor Janet Valdejueza, ti adien ni Atty. Valdejueza. Kasta met a mayat ti ngirsi ti MARO.

“Daytoy ti naisangsangayan nga aldaw kadakayo a mannalon, kakabsat. Ken kasta met a mapadayawan daytoy biang a mangiyawat ti kaubingan a beneficiario ti reforma ti daga ditoy ili tayo. Onsena laeng, umaykaman ditoy barok, Emmanuel Amparo Cruzado!”

Siak?! Beneficiario ti reforma ti daga? An-anuen pay ti daga no natayen ti agsukay! Tinallikudak ti pumaypayyapay a mayor. Dinagasko ti tibor ti gasolina nga imbatik itay iti ampir ti ruangan ti plaza ket tinurongkon ti baybay. Pukawek dagiti karudkod! Inngayemngem ti unegko. Ket naguni ti salaksak a simmipayot iti plaza. Agturongen kaniak!

About Ka Loren
Siak ni Florentino B. Lorenzana, maysa a Filipino, Ilokano ken Pangasinan. Naiyanakak innem a bulan kalpasan ti deklarasion ti Martial Law ditoy Pilipinas. Madama a makumikom iti tignay kooperatiba.

12 Responses to Ti Partaan ti Karudkod ken ti Salaksak

  1. urayem dagiti di malamut ti aso a pangasinanko a nasursurok ken nanangko no makaunget lallalo idi kapegges ti kinaballiodong datao ta karkarayan ken wawaig ken ti la adda ditan ti pappapananmi a pagmangmangkiokan, kunam sa!

  2. Agyamanak Kabsat VF iti daydiay Pressure, panangpespes gayam aya?

    Ni Maestro, kitam adda met maysa a Pangasinanen aya. No makiki daytay babae a Pangasinan, kastoy man ti kunana: Ay, agi! Ay, agi! Aliwan ditan. Dia. Ay, agi! Agaylay baleg, ey?

  3. Kumappengka, Ka Loren, iti GUMIL Pangasinan, wenno GUMIL Benguet/Baguio wenno Silew ta adda sadiay dagiti nalalaing a pumapanggasinan ken umiilokano met laeng. Ti maysa a nasidap ket ni Jim Agpalo iti Baguio: polyglot daytoy ta ammona ti Ilokano, Ibaloi, Pangasinan, Kankanaey, ken Bago. Ngem makunak man: natirad ti sirmatam isu a dimo koma paumudelen. Gudua’t kinataok ti Pangasinense, agi.

  4. VF says:

    Ho-la! Napidutko laeng diay ‘balbaleg’ kadaytay maysa a sairot’ bangkag a taga-Urdaneta hehehe! Daiset labat su sao ko hehehe!

    Malagipko diay panagbalikas ni Sherma iti ilokano no ibasaannak iti Bannawag. Kasla Pangalatok a ngalngalenda diay letter ‘e’.

    “Baed,” kunak no kua.

    “Basa,” ibalesna met.

    Hal-ot ketdi, ania nga agpayso itayen ti Ilokanona ti ‘pressure’? pressure cooker, alta-presion? 🙂 Kuna met ni Apo Carl Rubino diay diktionariona ket “Talmeg, Presion, Dagsen, Dagdag.”

    La ngarud ta dagdagen, ladditen, pespesendaka! Sayang dagiti talento a saan a mapespes hehehe!

  5. Wen ngarud kabsat ket pagyamanak unay iti anusyo nga agkomento, mangdagdag, panangpisil ti abagak ken panangiduronyo iti daytoy panaguden-udeng. Ngem, dakdakkel manen ti pressuren, a, a mangpatirad ti lapis. (hay, an’a itay ti ilokanona iti ‘pressure’ aya?)

    Makakatawaak iti Pangasinanmo, kabsat. Ammok nga ammom ti agPangasinan. Ni Maestro Ariel Agcaoili ket adda darana a Pangasinan isu a pilitek nga umawat met iti daytoy a pagsasao. Numanpay, uray siak ket saanko unay kabisado, saragko met aramay arum na salita, aramay salitan pan-inagewagew labat. Aramay nausar ed antekey na tongtong tan anlong, naerapanak la. Pero, salsalienko pa su unsulat met ed Pangasinan, ilapok ed panangitranslateko ed samay sapatos. Komon, saragko. Dakel ya salamat lamet ed sikayon amin!

  6. VF says:

    Balbalég su paltat, no labay mo balét, ibusem hehehe!

    Kitam, premiado a mannurat ta nangibagan yong! Nudtoy ya a ‘pagdaklisan’ ti nakakitaam iti salaksak ken bungbong?

    Anyway, what I like best in your style is fast paced yet the scenes are well ‘decorated’. Saan a makauma ken saan met nga over ti dekorasionna.

    Siempre, depende iti plot siguro wenno iti agbasbasa. But never mind those who are less intelligent. Don’t expect that all your readers can relate. Ti importante ket saan nga agbalin a boring….

  7. Saanto a pulos, pulos a maagaw dagiti agaagab ti gagem a naitalimuok ditoy napanglaw a riknak. Gumaygayebyeb ti bara nga agin-inut a sumngaw. On nepeg labat ya maiparuntal arayan akis na banua.

  8. dagita dagiti pudno a virtud, ammom dayta: dayta gagem a napanglaw. isu nga ibunannagmo ti adda iti nasaririt a panunotmo tapno di tagikukuaen dagiti kalaban.

  9. Agyamanak manen Sir. Padasaek, aramidek, pilitek, ipilitko bareng no masukdalko diay bulan, he he he. Bareng masapulak metten ti pannakapnek a nabayagen a kutkutiman ti gagem ti riknak a napanglaw.

  10. go for it, young man! the moon is your limit. you have talent, and gift, and grace. those are enough for you to get by.

  11. Wen, ti panagibarikes ti kayatna a sawen kabsat ti ‘imberko’, iti padasko met ket mangmangegko daytoy idi a mausar ti panagibarikes ti tali ti pagikalubanan ti buneng. Nalaingka nga agsurat kas mapidisko kadagiti imburaymo a pasagid kadagiti komentom ditoy ken sadiay bilingual pen.

    Pagyamanak manen a Kabsat no nasurotak manen dayta taste budsmo. Wen, pilitek man ngarud nga kayasan, apnutan, is-isen bareng adda pay sumilapanna. Ket, padasek nga ipatulod sadiay Bannawag. Dawatekto a no saan a makapasa ket pirsa-pirsayen nga isubli kaniak tapno adda pagsursuruak.

  12. VF says:

    Saanak a mannurat KaLoren ngem makunak nga adda rigrigatko a tao no “raman” ti pagsasaritaan. Kas iti “Sapatos” nga istoriam, naraman manen daytoy. Urnosem man ketdi ta ipatulodmo diay Bannawag. No limmusot dagiti dadduma nga “awan-pulos-sagpawna”, daytoy ketdin ti saan?

    Kas nakunakon, adda naisangsangayan nga stylemo a naibudi nga agsurat. Kasla sumanib ti kararua mismo ti first personmo iti agbasbasa. Mayat met ti panangdekorasionmo. Ukitem la bassit dagidiay missing letters, mabalinen!

    “Imbirko” (imbarikes?). I used to hear my grandpa using that word.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: