ti gapu

Masapul ti gapu tapno adda maibaga a gapuanan.
Masapul a dagiti gapu ket maibinglay.
Maibinglay a kas sarita kadagiti kaputotan.
Dagitoy a sarita ket maialison ti kaputotan
Tapno adda makuna a pakasaritaan.

Padas Lang: Ti Lubong Dagiti Tallo a Talawataw a Karkarma

(Pakauna)

Mapisang ti kurtina ti entablado a tangatang. Malitaklitak ti keyboards ken adda areng-eng ti sientemiento ken panagsaraaw.

(Dagiti Agakem)

Ni Maestro, maysa a doktorado, kayab a kayab ti diaspora. Naamammo isuna a kas maysa a metapora. Adda sadiay sungaban dagiti rurog ti bulkan.

Ni George, maysa nga obrero ti diaspora. Landok ti uni ti langit ditoy ‘merika, kunana.

Ni Ka Loren, maysa met nga obrero a nagpamarot ket saan a nakapagkayab. Nabati ti banbantay ti nasion nga Amianan.

(Umuna A Parang)

(Maestro)

Aloha, Ka Loren. Sapay ta daytoy ti agbalin a giya dagiti amin a mayat a makigamulo tapno maipinget ti karbengantayo amin iti nagan ti naindemokrasiaan a kultura ken nainhustisiaan a diveridad dagiti lengguahe iti Filipinas. Ditay mamati iti maysa nga ilusion: a ti Tagalog nga agab-abungot a nailian a pagsasao ti addaan laeng iti karbengan nga agbiag.

(Ka Loren)

Adu dagiti mabalin a rumkuas a balikas. Adda laeng dagiti penned a masapul a maburak. Masapul a mapisang dagiti abungot. Masuratto latta dagiti balikas ti darak. Maestro, agyamanak.

(Sangaili)

helo! sir, bow kami sau.. nabasa mi dagiti dadduma nga sangit ti plumam..makaparag-o ti rikna dagiti kapanunotam…

(Ka Loren)

Saan ka la nga agrag-o ading, agsuratka pay tapno ad-adu pay ti matinglay ti riknana.. Adda balikas dita baba ti alipuspos. Masapul a maisurat ngem koma tay saan a pandesal dagiti babaknang. Isuratmo dagiti batbato ti baybay a magaburan ti dan-ar ti Bacarra. Isuratmo ti areng-eng dagiti pinautangam iti microfinance. Dumagaska latta ket pakaidayawak ti agpasungad.

(Maestro)

great mind, great mind. you bet.

(George)

Landok ti uni ti langit.

(Ka Loren)

Na a. Ta nakalagip ka Ka George. Malagipnak pay lang? Ni Ka Loren. Ni Floro. Nayonam ketdi. Kasla met tedted ti arbis ti Abril ditoy ‘pinas ti kurditmo. Bumisitaka. Addaak latta nga agpasungad.

(George)

Ket sinno ngarud ita ti makalipat kadayta nakalalaing nga mannurat a taga pangasinan? permi nga mataptapukan nak kadayta kinapaspasyo nga agsurat! bilibak nga talaga! aglalo kadayta taga Hawaii nga maestro ta sika, ka loren! saan nga umanay ti maysa aldaw ko nga basaen ti linawas na.

(Maestro)

apo ta naynayonam bassit a. paginaldawem ketdi. baybay-am ti agbirok iti doliar.

(Maestro)

aloha, what is this billit all about, pray tell. what hermeneutics can we use?

(George)

I used billit because it lives in the sky and their species was dominant there for thousand years. The invasion of commercial roar up there, made all things different. I am looking here for the time before exchange and greed were ever thought. I am now willing to trade and give up of such time of freedom and peacefulness in the sky as long as this white-imposed sound spreads liberty and equality to all as it professes. urnusem yo man ketdi maestro!

(Maestro)

wen la!

(Maestro)

nayonam, a , barok tapno makasursurokami.

(Maestro)

agur-uray datao, awan met mauray. paginaldawem ketdi koma.

(Maestro)

napananen ti akin-umok iti daytoy a pagsareban iti laing?

(Ka Loren)

Ahhh. Kasla komputer ti biag!

(Maestro)

Got ya, loud and clear. I hope we can easily do that, with imperialisms around us, in the Philippines as elsewhere. On second thought, you are darn right. C’est le vie, c’est la vie, vero!

(Ka Loren)

Yes, sir. Somewhat, “Shit ay alay sa bayan!”

(Maestro)

Roger, roger.

(Ka Loren)

panaltaakem a kanayon. ‘wan magudilanta ‘ta kinapaspas ni maestro. doktoren ken kayab a kayab ti diaspora, “i am a metaphor” kunana pay. adda la ketdi agtedted, ayos latta. basta saan a pandesal a dasar dagiti lumlumoten a didiosen.

dagiti anito ditoy amian ti kanayon koma nga adda kenka.

(George)

hehe! wen ngarud lakay! pagisursurwam? pakumustaan nak man ketdi kada Francis ken kada alexis nu adda damag mo, ken aminen ah nga taga ilocos nga nagtiweng idi idiay seminaryo!anyway, bumisitaak to dita abong mo nu weekend mi ditoy ta medyo awan tiyempo ditoy sika. awan ti tiyempo nga aggaraw a kas tao!

(Ka Loren)

Awan pulos pirak ko a nageskuela. Saanak a nakatun-oy. Agdamaak ita a makomikom a kas Manager ti kooperatibami idiay Tagudin, Ilocos Sur. Inpur-wakdak ditoy Agoo, La Union.

Ni Francis, maysan nga Chief Operations Officer ti maysa a dakkel a Security Agency idiay Manila.Nabaknangen. ni Alexis, wan damagko. Ni Jaime  ket adda idiay Registry of Deeds idiay Vigan, Ilocos Sur. Ni Dominic, adda idiay Candon, Ilocos Sur. Businessman. Nabaknangen.

Wen. Agbisitaka latta.Addaak nga agpasungad. Alwadam laeng dagiti ayam ken kuto. Aduda iti umok. Ngem siguradok, ditoy awan ti ibbung. ha!ha!ha! Naapges ti tian sika.

(Maestro)

You both are doing well, thank you, and congratulations! Anian a kinalaing! Usarek koma ti manuskritoyo for two purposes:
1.anthology of exilic writings being prepared by TMI Global Consortium, with the title”ALIE(N)ATION: ANTHOLOGY OF ILOKANO WRITING IN ENGLISH AND ILOKANO”. We are outing this by May 08 at the Nakem Conference at St Mary’s Bayombong.

2. instructional materials in advanced Ilokano (Ilo 401, Ilo 401, Ilo 331 and Indo-Pacifc 411) for our courses. Once we get a book contract, we let you know which materials–your materials–are we using.

Of course, I would ask that you allow me to translate your work for a bigger, wider audience. Lemme know.

(Ka Loren)

An’a ket ni maestron?! Banatam latta.’ray di ka agpakada, ammomi met a para kadatayo amin dagitoy a kananakem.’bagam latta no ‘da maitulongmi ditoy deppaarko. Saluadan koma dagiti anito dayta a libro.

(Maestro)

DTAU ngarud, DTAU.

(George)

ka loren kitam met ni maestro! agpakada paylaeng. hehe. just go ahead, doctor! banatanyo ketdi tapno mamati nak nga mannaniw nak met sangkabassit! pagyamanan mi ketdi ah dayta inclusion ti ubra mi dita anthology yo!

(Ka Loren)

Nagdara ti daniw!

(George)

napintas nga daniw! tira latta kabagis!

(Ka Loren)

TY bro. Ngem napinpintas dayta Bilyar mo. Apo unay a panagtudtudokmon ‘yos. Isubmitmo ken Maestro. Para idiay Exilic Poems Collectionsna.

(Ka Loren)

Ay! Agballaakon!

(Maestro)

No, because you know it and you admit it. Dagiti kano agballa ket dagiti adda iti konggreso, kas pagarigan, a di mamati nga agballada, wenno dagiti adda iti senado, wenno dagiti adda kadagiti palasio dagiti obispo, wenno dagiti adda kadagiti kumbento nga estranghero kadakuada ti rigat wenno panagsaraaw, wenno dagiti adda kadagiti palasio iti abay ti Karayan Pasig a no agpagungga ket kunam sa a kalainganda amin, a kunam sa ket dagiti amin nga agrigrigat nga umili ket kuneng ket para pullatda laeng iti masapul nga yeksport a bagi, dayaw, ragsak, ken biag.

No, you are still totally sane, at lease for now, unless one day you will end up in the senate, in the congress, in the palace of the bishops and presidents, and in the convents of the elect of the God of Justice and Fairness. What a bundle of contradiction, right?

(Ka Loren)

Agballaak no isu ti makuna dagiti saan a makawat ti saraaw. Tapno kanayon nga adda mangimutektek ti kinakusepda. Itag-ayko latta ti imak. Itudok isuda. Wen, isuda. Isuda!

(Ka Loren)

Inlublubko pay ti rupak tapno agtibnok ti apgad ti luak ti baybay. Ken tapno mailingedko a luaitak met gayam.

(Maestro)

Dimo iginggina ti bannogmo, barok, iti nagan dagiti umili. In the name of our people, you can never go wrong. Never. Happy holidays! (Note: Over here, they do not use ‘Merry Christmas’ b/c they are afraid of the revolutionary Christ.

(Ka Loren)

agyamanak maestro. wen, saan a makabannog ti agobra para ti umili. No dadduma umapges met ti mata ken mapakil met ti bagi ken panunot ngem naragsak latta no kasta nga agballigi. No pay kasta adda met latta panagpulkok. Happy Holidays and I wish for the year that we’ll celebrate holidays together.

(Geroge)

Siam koma laeng a tudok. Wen, siam laeng koma bola ket addaakon dita.

(Maestro)

What a metaphor, apt, clean, clear!

(George)

Ty maestro!

(Ka Loren)

Dayta a ti Exilic Poem. Saan nga agpangaddua a tudok. Pirmi a nasargo.Ikkam latta!

(George)

imbag man ta nagustwanan yo kabagis ida! nakitak pictures idi time ti icri! kaanunto ngata manen ti panagsasarak?

(Maestro)

makapagsasarak kadi pay dagiti nagtalawataw?

(George)

wen met a maestro! addan to latta panawen.

(Maestro)

ok ngarud!

(Ka Loren)

Addaak latta nga agpasungad ti panagapon dagiti nagtalawataw. Ti amianan ket mailiw nga umabrasa.

(Maestro)

wen, ngem agpukawpukawka met no umaykami agapon, ania ngarud? ita, horje, patigmaanam daytoy kigaw nga abuyo!

(George)

kasano nga saan nga agpukawpukaw maestro ket agkurapkurap paylaeng datao.

(Ka Loren)

Agpukapukaw a latta met ti abuyo. No agtalinaed a ket baka adda agpangngati ket maitangkal, agbalin no kua a texas. Sus! Nagadu pay laeng ti matuktok. Masapul ti panagkayabkayab tapno adda ti makaraykay. Mawagwag bassit ti dutdot tapno di agayam ken di agpamarot. He!he! Napintas sa ket a maidokumento daytoy a tri-logo. Sika dita mainland, ni maestro ‘diay Hawai’i, siak ditoy Amianan. An’a ti makunam, horje?!

(Ka Loren)

nayunam met a kadua. apay ‘wan dubladanan ‘ta bilyarmo. nagmayat pay met ‘ita tudokmo yos. puro safe met ti pamay-am. bandaem samonto ipektos. urayenka diay right corner, sumakayak pay. happy holidays!

(George)

ton bakasyon kabsat. asidegen. daytoy biyernes ket awanen sirrek. saanto laengen nga metapora ti mauksot ditoy barukong. hehe. bayat ti panaguray, liwliwaen nak man pay laeng iti damag maigapu kenka. adda asawamon? anak?

(Maestro)

HAPPY HOLIDAYS KADAKAYO A DUA!

Adda tuloyna…..

rugi manen

i.

Adda ranget ti baba ti alipuspos.

Wen, adda latta saan a makaidna a rikna a rumkuas. Masapul ti iruruk-at kadagiti kaltaang. Adda a kanayon kaniak ti paltiing dagiti palipal. Dagiti siba. Iguyodnak ti tagainep a maanninaw kadagiti dagensen ti sinnaayko. Mulagatak no kuan ti kisame. Sadiay adda latta ti alutiit nga agsisiim ti lamok a saan pay a makaturog. Nagkirem pay ti alutiit. Wenno, siak ngata ti nagkirem. Nagkuti ti ipusna. Sinirigna ti lamok. Nagkayab met ti lamok a nangapras ti pudot ti flourescent. Lumitemen ti flourescent. Nabayagen a saan a nasukatan. Nabalkot ti tapok. Iti suli kasla kurtinan ti cobwebs. Agngisit metten gapu iti tapok a kimpet.

Inunnatko ti imak. Agpipikel. Kasla adda sagbabassit a kinnit ti lasagko. Dinanog danogko ti angin. Inwalinko ti nakalukot pay laeng nga ules. Naangdod pay ketdin daytoy punganko. Nalitem. Ti kobre de kama numanpay mayat pay laeng ti unnatna, kasla agngisit metten. Inaprosak. Pinampagko. Nagkayab ti tapok.

Diak pay gayam nailukip daytay jalousie. Malagipko. Timmaderak a napan idiay ayan ti tawa. Kasla nagdagsen ti sakak iti panagriknak. Dua laeng nga askawko iti kaadayok iti tawa. Maymaysa laeng ti tawa daytoy a silidko. Sumarang iti daya. Inwalinko ti kurtina a blue. Pununggosko nga inreppet. Tinapok metten. Nakusnaw pay ketdin ti asul a marisna. Linukipko ti jalousie.

Adda salimsem ti kayab ti angin. Immangesak. Pinunnok ti angin ti barak. Nagpangato pay ti abagak. Kasla rimmakab pay ti barukongko. Pinilitko a tiniped ti angesko. Kayatko a taginayonen koma ti bang-i a naipalais. Siniripko iti ruar. Adda silnag ti darudar a sumirsirip kadagiti baet ti bulbulong ti duoganen a salamagi. Mula pay lang daydi Apongko Lakay daytoy a salamagi.

Narnekanen ti rabii. Awanen ti arimpadek. Adda laeng bassit a sagawisew ti angin, maniswes ti bulong ti kawayan iti asideg ti salamagi. Nagsubliak iti ayan ti katrek. Intugawko a kasla nakamaskaad iti ikingna. Innapputko ti rupak ket intukolko dagiti sikok iti agsumbangir a tumengko. Kasla agbibineg ti pingpingko a maaprosan ti adda kalionan nga imak. Nalanit ti rupak. Intanguak ti rupak idi kaslan agapges ti matak. Linidlidko saak nagkirem-kirem. Kasla adda agragot a tubbog.

Sinangok ti lamesita ken ti tugaw nga ayanko itattay. Ditoyak a nakaballulong a nakatangad iti alutiit nga agsisiim iti lamok sakbay nga inlukipko ti jalousie. Adda pay laeng dagiti librok. Adda pay laeng ti folder nga ayan dagiti sinuratko a saanko pay a nalpas, wenno, nalpasko ngatan ngem saan met a naurnos ken naipatulod a maimaldit.

Wen. Ti alutiit. Awanen.

Awan metten daytay lamok. Kasla pay ketdin agkudrep ti flourescent.

Manon? Mano kadin a kalgaw a saanak a nakaumay ditoy?

Adda ngata met umok ti alutiit?

Adda ngata met umok ti lamok?

Masapul kadi amin ket agapon?

rugi laeng

Narigat sa a matiliw dagiti bituin
Tapno maibitin kadagiti kayo nga agrakayan
Iti ublag ti panaguray ti mannubot
Ti bisin. Kasla met kabsat
Karigat ti agsagawisew
Ti puted a kuerdas.

Agkigaw met ngamin
Kabsat dagiti pagpangngati
Tapno maipakat met ti baur ti baet
Ti siplag ti maguyod koma

A giya ti tallo a dudua

Ti kadua a sakasaka

Ti mapiges a bulong

Ti agwaywayas a biag. 

Naglua-ak met gayam

Idi Sabado ket adda met bassit a ragsak a mapidut manipud kadagiti aldaw ti panagmulagat, panagmukat kunak koma, kadagiti targets ken performance. Idi Sabado ket nagkatawa kami a nangpasangbay ti salemsem, wen salemsem ken bassit nga isem, ti rambak ti paskua.Nadugsak dagiti simrom ken suron ti piskel ti tagkiag ken panunot. Naitakkab kadagiti dalluyon ti Navalta Beach, sadiay Almeida, Luna, La Union. Naggampor dagiti obrero ti Tagudin Coop-Main a nakabase idiay Rizal District, Tagudin, Ilocos Sur ken ti Tagudin Coop-Agoo Branch, ditoy Agoo, La Union.

Adda met panagsisinnukat ti regalo a kas panglipat met iti apagkanito saraaw ken sientemento. Adda met naaramid a sack race ngem nagbalin met a step no gapu ti lisay ti apagkanito a panagburarog.

Manipud maika-9 ti bigat ingganat’ maika-3 ti malem, adda met nainumko a uppat a beer pilsen, sangaplatito a tinuno a buslogan, sangaplato a pansit, dua a beso-beso ti kablaaw, maysa a kablaaw a pamaskua a naibitla, nagkaykaysa a kakadua, maysa oras a panagnunog ti baybay. Wen, innem nga oras ti pannakalipat met dagiti yagyag ti obra.

Gapu ti 6 nga oras ti ragsak, nalipatak met ti nagmallanga a manglagip ti kinanumo ti Jesus a singmangbay nga isu koma ti anag ti ragragsak.

Saanko ketdi met nalipatan ti nagyaman kekuana ket inrarebko pay ti rupak iti danum tapno agtibnok ti apgad ti luak ken ti baybay, ken tapno mailingedko a luaitak met gayam.

libay

(An’a ngarud? Kastoy kami a lattan.

Ni Manang Josie. Anakan.
Nagtagibalay. Natay.)

Aglabas met sagpaminsan ti lagip
A kas met pannakalipat ti bolpen
Ti tinta a mangdalapus ti likaong
Ti kalsada ti makunes a papel
Ti biag. Maisis dagiti tugot
Ti naggapuan ket matippay a kasla tagainep
Ti panagriing. Maalut-ot dagiti muhon
A beddeng ti itatta ken idi kalman
Ti am-amangaw a sirmata
Iti bigat a naiwawa. Kas man maysa a tugkel
Wenno pasiraw-it a madalapus ti ereser. Mapunas
Santo maungaw a kas met dagiti binnatog a kaikarian
A lugar dagiti al-alian a padeppa, rurog
Ti ar-artiok a gloria.

Mairidis ti lagip ken ti lipat iti lipit
Ti sellang ti naikurimed a panaginnala. Maipilit
A maikalkag ti sungani a gemgem ti sangalabba
Nga A ken ti sangareppet a Ba ket mawara. Agsinnurot
Ti bagi ken ti kungkong a kas anniniwan
Ti agsangbay a sipnget a talawataw.

Agpipikel ti piskel ti bisaleg
Ken saraaw. Saan a maunnat ti siket
Ti bisin dagiti bubussog.
Aglusdoy ti padak a miraut
Ket agingat ti butirog ti sukisok a butillog.

Agpapadan ti apros ti karinio ti parbangon
Dagiti sainnek ti pannakaidugmam.
Kas met laengen sardam ti maitungpa a labay
Manipud ti punganay ti gelgel ken salapay.

Agtitiponen ti katay ti ul-ulila a dulang
Iti buteg ti maisaluket a daing ti datar.
Ket agasimbuyok ti atong. Sadiay
Adda langsi a palais ti pannaka-adik
Ti naanglem a libay.

Ay, agballaakon!

Ay, agballaakon! Pwe! Inyikkisko.

Kinudkodko ti teltelko ken ti padingpadingko. Inyamlidko ti bukot ti dakulapko ditoy agongko nga agkalkaling-etan. Nagtabbugaak. Nagngirsiak.

Nagsagawisewak a nagtugaw.

Pimgaak dagiti kaeskuelaak. Adda pay limmagto sana dinanog ti tugawna. Nagkaribusoda. Adda pay timmaray a nangtapis kaniak. Binatodak ti nakunes a papel.

Nagimasen, yos!

Dayta a ti panablaag. Adda pay aksionna. Tira!

Ikkam!

Nakamulagat. Nakanganga. Nakasammaked ni Ma’am Ada iti lamesaanna. Nakakukot dagiti ramayna a nakasipit ti chalk. Narumeksan daydiay chalk!

Ayna, ket no dinawatna ketdin nga ikkak kano ti poetic verse ti inaldaw-aldaw a panagbiagko. Tinirakon a.

No apay ketdi a nalagipko pay la’ng ni Mama?

Itattay bigat. Sakbay nga agmulumogak ta naladawak a nakariing, nakitak ketdin a nakaammal iti daydiay rungrongna a la campana. Kinudkodna ti teltelna. Nagtanabutob. Tinaliawna ni Papa a nakasaklot ti dakulapna. Mulmulenglenganna ti asuk ti kape.

Ay, biag!Agballaakon! Kunana. Kiniraosna diay pagbagasan. Nagtanabutob ket nagbuwabo ti rungrong a nakaammal iti ngiwatna.

Anak ti sal-it kunam. Ni Papa. Pinuyutanna ti asuk ti kapena. Pinidutna ti tasa sana sinimsiman ti kape. Nalabnaw sa ta agwingiwing met.

Hoy! Mr. Lorenzana, saan a komedia ti kunak. Ikkam ti poetic verse ti inaldaw-aldaw a panagbiag. Nairidis. Ni Ma’am Ada.

Kinusilapannak.

Kinusilapak met.

Nagdumogak. Rinituokko dagiti ramayko. Nagulimek dagiti kaklasek. Nagikur-itda ngata ti uray ania ditan.

No ammom la koma! Inriaw ti unegko. Nagkiraos pay ti boksitko. Naapges.

Kape laeng a naamnaw ti naipaunegko itattay. Kasano ket dayamudom a dayamudom ni Mama. Agpapaigid pay ketdin dagiti addik nga agi-innagaw ti pandesal a tedda pay laeng idi kalman. Adda koma a ti maigatangmi iti bagas idi sumipnget ken noodles a pamigatmi no saan nga immay dagidiay tagakoop a nagsitdown ditoy balay.

Sitdown kunada iti panagsingir kadagiti madi a makabayad iti linawas a tinnag iti Microfinance Program ti koopmi. Immutang ni Mama ti bassit a puonanna iti panaglakona iti natnateng. Adda met bassit idi damo. Saan met a mapalya nga agbayad iti linawas. Nauyos a nain-inut ti puonan. Maymaysa met ngamin ti bolsa ti negosio ken iti inaldaw a pagbiagmi.

Masapul met ngamin a bayadan ni Mama ti hulogna ta no saan apanda met singiren ni Ante Mameng a co-makerna. Dakesen. Awan met kanendan.

Itedkon lakay. Tapno talkendakto manen. Inpakaasi ni Mama ken ni Papa.

Asinno met kadakayo ti makaited ti sabali pay a ‘verse’? Ni Ma’am manen.

Awanen ti arimekmek. Amin ket adda basbasaenna. Mulmulagatan kunak, ngata? Ammok pay no agbasbasa dagitoy a kaeskuelaak. Ti ammok, agkiraosen ti tianko.

Riiinnng!

Hay, nalpas met laengen daytoy tuokko nga agdengngeg koma manen ti slang nga ingles. Ugalien ngamin ni Ma’am Ada ti agbasa ti poetic verses manipud kadagiti librona nga old english.

Pinidot ni Ma’am dagiti librona nga aglabbagan dagiti pinanidna ngatan ti kadaanna. Nagwagteng sa sipapardas a nagturong ti ruangan. Tinaliawko. Nagdadagsen ti danapeg. Kasla matukkol dagiti takon ti sapatosna. Ginatangna ngata kadagiti ukuay-ukay. Ditoy ayanmi, nagadu ti ukay-ukay. Relief goods a mailako. Ngem, ania ngarud? Napintas pay met. Nalaka pay. Di la ammo a no natayen ti nagarruat idi wenno aggudgod pay ketdin. Imported from Hongkong.

Bannawag la koman ti libromi. Nagadu met ket ti nalalaing a mannaniw nga Ilokano.

Ayoska, Bok! Naikatos kaniak.

Sikatka ken Ma’am tatta. ‘Gasem, dayta ‘Ay, agballaakon!’ a linia. ‘Gimas daydiay a tira, pare! He, he, he!

Pimgaak manen dagiti kaeskuelaak.

No apay ketdi a no kastoy a mabisinak ket agwerret met ti utekko?

Malagipko. Ta malagipko latta manen ‘tay mistrak ti History.

Ay, madi. Araling Panlipunan gayam.

Sinu-sino ang mga bundok sa Pilipinas? Kunana ketdin.

Ania pay? E, di sina Apo, si Pulag, si Makiling at si Arayat. Sinungbatak.

Adda pay Ma’am. Si Kanlaon, si Bulosan at si Sablan. Innayonko pay.

Nagmalangaak. Apay ngay nga adda Sablan? A, uray bantay met. Didiay laeng baba ti Baguio. Di bantay met. Inrupir ti unegko.

Apay nga inaramidmo met a tattaon barok? Ni Mistra Miling.

No sinu-sino kunam met Ma’am. Dagiti kaeskuelaak.

Wen, aya. Kunak. Nakudkodko laengen ti ulok.

Nakammet met ni Ma’am Miling ti buokna sana inngato ti matnagen nga anteohosna.

E, ‘yong mga anyong lupa? Maliban sa bundok. Ni Mistra manen.

Ma’am, tiyanak, ansisit ken kaibaan. Naipilosopon a sungbat.

Kinitak ni Ma’am Miling. Nagkusilap. Nagkanuskos. Inngatona manen ti anteohosna.

Apay ket ngamin a masapul pay laeng a masalusod dagiti banbantay? Dagita nga anyong lupa? Nagadu a mabalin a masursuro. Addaka dita nga tugot ni Angalo. Sadino a lugar ti ayan dagita a tugtugot? Ti Tirad Pass a nakatayan ni Heneral Gorio.

Ibagana la koman nga: Ubbing inton dumakkel kayo ket mailumlom kayo met iti utang.

Aysus! Nagmayat ket koman. Pudno a daytoy. Daytoy a ti pudno.

Ti nakaay-ayat. Sipapannakel ni Ma’am Miling a mangibaga a kastila kano ti puonna. Kesyo kastila daydi apong ni apongna. Maysa kano a nakigubat idiay Sto. Domingo. Idi mamasaker dagiti Ilokano a mangirupir ti kalinteganda nga agiinom ken uminom iti basi.

Kunak man no dagiti kastila nga inpurwak ditoy ti Espania ket dagiti butangero. Dagiti problemada idiay lugarda. Ditoy arida. Didiay rugitda. Adda pay dagiti nagrarayod ti butillogda a nagpadi. Nabasak laeng dagitoy iti Noli. Ti libro a dimi pulos binasa didiay subjectmi a Literature.

Ay, karamba! Batya! Palanggana! Punin! Intan!

Ammona ngata? Isaludsod ti unegko no kasta nga irugina manen nga iyablat ti sarita ti kaputotanna.

Hay, biag. Makapaballa a talaga. No kastoy laeng ti mapanpanunotko. Ipandak la ketdi idiay mental! Bisinkon sa met daytoyen?

Bisin? Kunak?

Kultap pay laeng gayam daytoy buokko. Baak man no kultap. Awan pay igatangko ti lolipapen. Apay ket a pakasuronanda pay met ti buok? Nagatiddog ti buok ni Axel Rose, sikat met. Ni Bon Jovi, ni Einstein, ni Beethoven, ni Jesus. Sikatda met. Siak. Kultapanda.

Awan ngarud ti pagpapukisko! Uray saanak a makapasan no pati pukisko pakibiangandan.

Cheating, class, lessens your personality. Honesty, still, is the best policy. Ingurruod ni Sir Goring. Gregorio Talonghari. Saan nga Ilokano.

Ne! Values Education met gayamen daytoy subjectmin. Nakaturogak? Naulawak? Natalimudawak? Ti bisinkon?

Ha! Makabsog koma ti personality. Ti honesty. Ti Values. Arrb! Agtikrabak koman.

Saanak met nga artista tapno importante ta personality. Saanak met a congressman tapno ammok ta policy. Ne, agurayka. Saan aya nga teachers dagiti agserbi iti eleksion? Nalinis koma a ti eleksion ta ditoy skul, maiparit, bawal ti agcheat. Shit!

Diay naabak a kandidato, kunana: Sinaurdak!

Apay a saan a nakita da sir? No agsaur ti politiko, adda ngarud honesty?

Mabisinakon! Rumuarakon! Baam ditan ta values. Alas dosen.

Adda ngata misa? Adda koma a ta apanak agkomunion. Mabisinakon.

Ne, mabalin sa ketdi aya ti agipulong ken Apo Hesus. Ni Santa. Maria. Ni pay San Camilo a taklen dagiti marigrigat a kas kaniak. Dagiti masakit.

Aysus! Ikidemkon! Saan aya a nailansa ni Apo Hesus a silalamo-lamo? Adda metten tapisna a balitok. Ti korona a siit, balitok? Sobransan apo ti bisinko. Ni Santa Maria. Di met nanumo nga asawa ni Apo Kusep? Nagsileng metten dagita badona.

Awanen! Saanen a pudno dagiti makitak. Sobran ti bisinko.

Isuratkon san ken presidente daytoy bisinko. Ditoy Amianan apo, adda pay laeng mabisbisinan. Manmano laeng ti mangabak ti jueteng uray mamintallo ti bola ti agmalem. Mabasana ngata? Nagadu met ti nakabitin kaniana.

Isuratkon sa met ditoy pader ti bisinko. Sobran ti buis! Hustisia para ken Beth! Your future is in your hands. Bigas, di bala! Aso lang ang umiihi dito.

Napnon ti pader. Awanen ti pagsuratan.

Agurayka. Mabisbisinakon.

Ngem…Sal-it ketdi! Agbekkelakon!

Umisboak pay. Aaaah! Hu! Dayo, dayo!