Agburlis ti biag!

No dadduma ket nagrigat ti agsurat. Narigat ti agikurdit ti balikas. Ta, ti balikas ket makaipas. Nasaem no maisalat.

Lallalo manen no dagitoy a maisurat ket maipablaak. Ket no maipablaak, mabasa ngarud ti sabali. Daytoy a sabali ket imutektekanna dagiti balikas, dagiti naisurat a balikas, dagiti anag dagiti binnatog. Ket, saan a bumdeng a mangtalado kadagitoy nga anag.

Naragsak ti nagsurat no kastoy met ketdi a maikkan ti pateg ti naisurat.

Saankon a nanayonan ti naragpatko nga adal no akademia ti patangan. Bassit ti ammok a maipanggep ti “literary criticism.” Siak, umayen ti puro issem, isem ken semsem. Saanko nga ammo dagiti makuna nga in a porma ti daniw, dagiti risiris ti sarita a mabalin nga isalisal .

Maymaysa laeng ti ammok.

Adda ti pakaiturongan ti anag ti daniw, ti sarita, ti salaysay. Anag man ti nagsurat, bukod nga anag ti naisurat wenno anag ti nagbasa. Ammok nga adda kabukbukodan a padas-biag ti nagsurat ken ti agbasa. Kalaksidan iti dayta, adda met kabukbukodan a padas-biag ti naisurat a balikas. Ta ti balikas, ti sao, ket isu ti taeng ti biag, ti dalan ti biag, ti www ti biag, ti puon ti kultura, ti tunged ti kultura, ti kinaasinno, ken ti kinaawan.

Dagitoy laeng ti kayatko a maammo. Siasinno ti pakaiturongan ti balikas? Ania ti ladawan ti naibalikas?

Tunggal agsurat ket adda panggep. Daytoy ket para blog, panablaag dagiti nakablag, para maldit, para kontes, kur-it ti alingasaw ti isbo ti pader ken CR, plakard, para ti papel a makunes, ti basuraan, pagilo. Memo. Ti gmail wenno yahoo.

A, uray ania. Ti ammok adda latta panggep, ti gapu. Masapul ti gapu tapno adda maibaga a gapuanan.

Uray ania ti kunayo kaniak. Agsuratak ta ammok nga adda gapu.

Ammok nga adda ikkis a mairiaw. Ammok nga adda agam-amangaw iti bisin, adda tagainep a mairurumen, adda tignay a rumbeng a rumkuas, adda agbayanggudaw, adda agtallapuagaw, adda penned a madupir ket maiburwang, adda abungot a mapisang, adda ina nga agdung-aw, adu ti annak a mawaw, adu ti asawa a maarrabis ti leddaang.

Adu. Adu pay nga amma ti pumanaw.

Ha! Existentialist.

Masapul a mapisang ti bidang. Malettat ti bra. Mapugsat dagiti garter. Matippay ti appot. Makita amin. Agburlis ti biag!

Daytoy ti ammok a ladawan ti biag. Ti maisurat.

Ti iladawan dagiti balikas.

Pakawanendak koma dakayo nga an-anito ti amian.

Advertisements

Anito ti Dangadang

natebbag ti rabii.
pinidut ko ti nakem,
ti tagainep ti maysa
a talimpungaw nga angot
ti dara a naiparakupok.

addan dasar-sagana,
nakasagan dagiti dasar:
ti lebben dagiti kammet,
ti ngayemngem a kammet,
ti kammet ti bisin,
ti mabisbisinan a kammet,
ti kammet ti angin.

aahh, nagudua ti nakem
ti nasukdal a nakem,
ti gemgem ti nakem,
ti nakem a nakagemgem,
ti tag-ay ti gemgem
ti manakem a gemgem.

isu, wen, isu:
ti anito ti kalasag,
ti anito ti kombat,
ti anito ti komoplads,
ti anito, wen, ti anito
ti dangadang.

agburek ti kusay
ti gagem ti gemgem a naitag-ay.

TI LAWALAWA, TI ANAY KEN REBBA ITI BIAGKO

Idi kolehioak, nasaludsod kaniak no kasano met ti idadakkelko. Iti ingles, “how were your childhood days?” Ala ket inkarigatak met a nga insurat ti Ingles numan pay Ilokano met laeng di propesormi a ni Dr. Robert Picart. Gasem aya ket pinilaanda idi diay Ateneo daytoy a propesor, porener kunada.

Manon a kabus aya ti napalabas? Wenno manon aya a piesta dagiti natay ti naitanem? Nasurok a tallopulo ket uppaten.

Idi masaludsod ti kinaubingko, lawalawa, rebba ti talon, balay ti anay a naisaluksok ti balunet ti koral dagiti bakami (dagiti baka ket taraken daydi Apongko a Sixto), ken ti putputong a kalapaw ti tengnga ti kasabaan dagiti malagipko. Pinauloak ngarud di salaysayko ti “the lawalawa, anay and rebba of my life.”

He, he. Nakasuratak ketdin ti innem a papel nga essay. Idi maisubli kaniak, adda met nakasurat a “don’t give me a biography! ken nagdakkelan a FAILED. Awan gayam ti korek uray maysa la a sentens diay sinuratko. Numan pay kasta, nairuarko met laeng diay subjectko a Comprehensive English babaen ti maysa a korek a sentens: “My mother went to the market.” Saan ketdi a: “My mother was born again.” a kas sinurat idi diay maysa a kaeskuelaak idiay seminario. Malagipko pay laeng diay naganna ngem saankon nga ibaga. Kastoy ngamin ti pannakaisuratna: “Sir, excuse me for being absent today because my mother was born again.” Kastoy met ti kayatna a saw-en: Ala met ni sir. Naganak ngamin manen ni Nanang.

Nagrigat nga agpayso ti agsurat ken agsao iti lengguahe a saan a nakairuaman. Ngem naipilit latta a naipasagepsep dagitoy a kasla man maysa a “rames ti tiempo ti kinnamuttaleng wenno rape during unconsciousness.” Adda met ketdi latta dagiti “rames nga adaaan pammalubos wenno adda pay ketdi dagiti nakaimutektek, rape with consent, kunada man.”

Iti kinaubingko, nasursurok ti agkalay-at kadagiti turod a kapan-awan, kasili-silian ken kabatoan.

Idi ti bulan ti Mayo ket addan arbis a makaibati ti lipnok. Nasapa man ti arbis idi. Ket no kastoy addan mairugi daydi Apong Lakay a gurit iti aldaw a nasayaat a kas makita idi iti Bristol, ti libro dagiti mannalon nga Ilokano.Adda pay ketdi iboteliana: ti umuna a tudo ti Mayo, kunana. Ipasirna no kua diay ling-et diay bote ket ibagana no sadino ti pagtudoanna. Adda pay ket ugalina idi a nga apanna bisitaen diay puon ti dakkel a mangga a tinagbatagbatna idi new year. No adda tutotna iti maikalima a tagbat, addan napigsa a tudo ti Mayo.

Iti bigat ket addan dagiti linnaaw a kumpet kadagiti sapot a maipasir iti lumlumgak nga init. Panawen iti pananglib-at ti waya ti matmaturog a lawalawa. Masiimko metten dagiti desdes ti tukleng, tangraban ken sibed. Isukibotko ti posporo a jar wenno guitar ken tay naputed a buok ti ipus ti kabalio no kasta nga apanak metten agiwayway ti nuang. In-inutek a bukraen no kua ti parnged ti nuang ket aputek ti butillogko saakto magna a kasla apan pabitay. Aglawag. 5:30 ngata.

Sadiay bakrang ti turod, igalutko ti tali ti nuangko iti maysa a puon ti samon. Alaek ti puspuro, lukipek, sakonto puyotan ti lawalawa a matmaturog ti sinankuarto a naaramid manipud ti bulong ti niog. Iwarasko ti panagkitak ket sirpatek dagiti sumileng a sapot.

Kalpasanna a mapunnok dagiti kuarto ti puspuro, itugawko saakto ledleden diay buok ti kabalio ditoy gurongko. Matali daytoy ket maaramid a silo. Apanko no kuan ipakat kadagiti desdes a nabistok. Itugkelak ti penned wenno remmengak ti desdes a maiturong iti silo. Pasiarek metten dagiti naipakat idi malem. Kasta unay a rag-ok no kasta nga adda maala dagiti naipakat a silo, tay pakatko wenno saan. He, he. Ad-adu dagiti masangatko a saanko a pakat. Silo dagiti kapiduak. Saanda met a daga ti nagpakatanda, kunak no kua.

Umaldawen. Kasta unayen ti pukkaw ti Mama a naggapu a nagpuros ti sabong ti karabasa. Nareppetnan dagitoy ti alupasi. Itedko metten dagiti tukleng kenni adingko. Nalalaing nga agidutdot ken agparti ngem siak. Alaekon dagiti karabasa a naatado ken nabungon ti selopin ket idaanko ken ni Anti Bating diay ungto ti Landing. Adda ngamin daan a landingan ti eroplano a babassit ditoy dayaen ti nagbalayanmi. Tay met dumna kaniak a kabsatko ket agaw-awir met kadagiti dua pay a babbai a buridekmi. Lima kami amin. Siak, ni Lanie, ni Jojo, ni Ve kenni Le.

Siak laengen ti apan agitulod ti nateng. Agungeten ni Mama. Maysa ngamin nga aldaw nga inbaonna kami ken Adingko a Lanie, nagarnis kami iti tabungaw ken nagbinnarsak kami ti bunga ti karabasa. Siempre, nakasukibot latta a tay pusporo ti lawalawa.

Iti aldaw, no kastan a nabayagen nga agtudtudo, agayus metten ti bassit a sengngat ditoy laud ti balaymi. Agruar metten dagiti nakalasat a bisukol ken leddeg kadagiti panagkur-itmi idi kalkalpas ani idiay ayan ti tamtambak. Pidutek dagitoy saak ikarga iti tabo. Inayonko iti karabasa, sabunganay, parya ken dadduma pay a natnateng nga apan ilako kenni Anti Bating.

Agrusing metten dagiti bunubon ni Apong Lakay. Umay metten daydi Angkelko a Ninoy tapno apanmi rebbaen dagidiay tay-ak a mabalin nga aramiden a kinelleng. Aglugannak ti ulnas, pasagad kunada idiay Ilocos. Sumurotak nga agbunag ti batbato a mausar a pagkabite. Adu ti paringit a batbato ditoy lugarmi. Paringit kunami dagiti batbato nga adda abut-abotna.

Sirpaten ni Angkel Ninoy idi ti tingig a tay-ak, ikkanna ti tugkel iti agsumbangir nga ungto. Ipakona diay nuang, sananto igulis daydiay arado iti im-imaginenna a linya. Arrabisenna. Kasta a kasta inggana a maminlima ngata. Maalsaan ti nuang. Mapidut dagiti naarado a daga ket maaramid a tambak. Maikabil dagiti batbato iti naun-uneg bassit a parte ti matambakan. Daydi Angkel Ninoy ti maikadua a kabsat ni Mama. Ni Angkel Boming, abogado, ni Angkel Ninoy, mannalon, ni Angkel Berting, agrikultor, ni Mama, agtagibalay ken mannalon, ni Angkel Mario, agrikultor, ni Neng Pling, agrikultor ken ni Neng Cion, komersio.

Nakaadal met daydi Angkel Ninoy. Nagtrabaho iti minasan dita daya ti bariomi. Dita Barlo. Driver ti dakkel a trak, euclid. Ngem madiakon a malagip no apay a nagikkat.

Ay wen gayam. Malagipko. Maysa a Sabado a panagbunubon daydi Apong Lakay. Naayaban kami nga agkakasinsin nga agalikumkom ti ruot ken agpettak ti bingkol. Iti ungto ti bengkag, adda dakkel a lomboy a narnuoyan ti bunga. Imbes nga agobrakami, napan kami naguli ti lomboy. Naglulubbon kami iti maysa a sanga, siak, ni Manong Tong, ken Nong Ruben. Naspak ti sanga. Natnag ni Nong Tong ken Nong Ruben. Nabatiak a nakakapet ti sango ti butillogko. Isu metten ti ungto ti nabati idiay sanga. Ginuyodda ti butillog ni Nong Ruben ta saanen a makaanges a kasla panangguyod met idi ni Papa ti butillogko idi matnagak iti daydi nuangmi a lakay.

Iti malem, no kastan a makaiaponnakon ti nuangko. Apanko metten lukatan dadiay ludong, tay ruangan ti koral dagiti bakami, dagiti taraken daydi Apong Lakay. Agsasarunonto dagiti baka a sumrek ti koral a sarunuen met dagiti dua a pastor ti bakami. Nakakabalioda. Iti puotko, adda met idi nasurok nga otsenta a bakami sakbay ngata ti sakit a black leg. Ti black leg ket isunsa met laeng aya daydiay foot and mouth disease. Aglitem ti saka ti baka, agsakit, saan metten a makatakder ket matay. Sakbay a matay, maparti ngem nadangro met daydiay karnena. Adda pay tallo a baka ti matay ti maysa nga aldaw. Ipadawat di Apong Lakay amin a karnena. Adda met ketdi a mabati a maibitin didiay kasuoran ta awan met kurientemi idi.

Dagitoy a bakbaka ti nangabbukay ti regget dagiti A-angkelko ken Antik a mangala didiay CLSU ti Animal Husbandry.

Nasaludsodko kadaydi Apongko no apay nga nagadu iti bakami. Nakatakderak idi iti ludong a mangtantan-aw kadagiti baka. Ugalienmi idi a bilangen dagiti baka sakbay nga agawid kami.Kunana: Adda apok inselselko idi a babato iti anay dita ludong. Binurakko di bunton a kabsat ita daydiay bunton a mangtuktukno diay agdanyo. Ket, iti tengngana, adda dakkel a kasla perlas. Isu iti inselselko idi dita. He, he, he. Bilibak idi.

Ti koral dagiti bakami ket maiyalis-alis kadagiti parte ti bengkag ket isu met daytoy dagiti mamulaan ti karabasa ken saba. Dagitoy ket naipalawlaw idi iti bassit a balaymi. Ditoyak a naiyanak, dimmakkel inggana idi 14 ti tawenko. Putputong ken uray no agpukkawka ti kapkapnekam, narigat pay laeng nga adda makangeg kadagiti kaasetgan a kaarruba. Adda idi dram a mapatit no kasdiay idi nga agpaarayat kami. Malagipko la ket ngarud daydi Shake, Rattle & Roll 1 a nagbidaan ni Herbert Bautista, “Ang Manananggal.” Kasdiay ti settingna.

Ngem uray no kasta, dakami met ti maysa kadagiti immuna nga adda TVna. Itay Hitachi a di kahon. Black & white, di bateria ti 12 volts a bagkaten ni Papa a pai-charge no apan agtrabaho idiay minas. Ditoyko a nabuya ti Flordeluna iti RPN 9 wenno Annaliza iti GMA 7. Di patayyek. Awan pay ti remote.

Ania ngarud, gapu ta nasulinek ti dimmakelak, nasursurok ti nagbasa babaen ti Bannawag a buloden ni Mama kenni Anti Perling. Dagitoy man dagiti matandaanak, Rangtay ti Bullalayaw, Dimas ken MVP.

Rabiin. Ituloykonto manen nga istoriaen ti palsi-it, umuna a witiwit ken umuna a saplit ti burrarawit ditoy gurongko idi a kullapit.

10:35 pm 19 Nobiembre 2007
Florentino Lorenzana
Agoo, La Union

“E, Ilokano met!”

“Eh, Ilokano met!”Dagitoy a balikas ti kanayon a maiyebkas no kasdiay nga adda bitbitko a Bannawag ditoy opisina. Masaludsod latta kaniak no saan a narigat ti agbasa ti Ilokano. Narigat kano a maibalikas. Sus, pakawanenna kami dakayo nga an-anito dagiti bantay ditoy Amianan!

Daytoy a salusod ket simptomas ti nagudua a kinatao, nagudua a panunot ken nagudua a nakem. Wenno, agdudua a kinatao, agdudua a panunot, agpangadua a nakem!

Narigat a mabasa? Narigat a maisao? A maibalikas? Ket no inoras-oras a rummuar dita a ngiwat daytoy nga Ilokano. Daytoy ket kinapasaw, kinaulbod, kinaawan katatao, kinaawan ti kultura, kinaawan ti kinasiasino. Pulos, ibbung, buhaw, buta, papeng a panunot! A, uray ania ditan! Daytoy ket KINAAWAN.

Wen. Kinaawan kunak ta ti laksid ti kada kanito ti biag daytoy a nagsaludsod ket agisawang kadagiti balikas nga Ilokano (Iluko), maibagana pay laeng a narigat a maibalikas ti nakayanakan a pagsasao, ti sao a lubong ti bukod a kultura, ti balikas a parupa ti kinasiasino. Uray inton kaano, dinto maitarayan dagitoy a kinapudno, TI KINAAWAN, no saan a mataliaw ti bukod a sao.

Ala, kunatayo a saan a naigagara dagitoy a pannangtalikod ti bukod a sao. Ania koma ti rigaten a maibalikas?

“E, Ilokano met!” ket balikas ti saan a pannakaawat ti kinatao. Kayat tayo ti ingles, kayat tayo ti tagalog, ti sikat, ti in. Apay ti Ilokano saan nga in?!

Ngarud, daytoy ti ranget, ti dangadang. Masapul a maparot dagiti buok ti alipuspos. Ta ti baba ti alipuspos, adda ti ranget a di agressat uray agsipnget. Masapul a mapusipos ti panunot a mangsango ti bukod a pagsasao! Masapul a mapusi dagiti balintungeg a pannirigan, masapul a maparot dagiti sistema ti panagimutektek a ti lengguahe nga Ilokano ket sekun klas, a saan nga in, a saan a sikat.

Saanko a kagura ti ingles, ti tagalog ngem laeng ti dawatek, saan tayo nga ibain ti Ilokano. Isu koma ti ipangparuna tayo.

Ti kadena, ti pluma, ti ima: TI BIAG, TI RUKKUAS!

Ket adda umiso a ladawan manipud ti blog ni Ka Agca. Awan pammalubosna ti pannakausar daytoy ngem ammok a daytoy ket tanda ti RUKKUAS!

Ti kadena ket isu ti lapped ti dur-as, ti lapped ti dakiwas ti waya a panunot, lapped dagiti bayanggudaw a rikna.

Ti pluma ket isu ti armas kadagiti gapu ti ranget, dagiti di agressat a ranget uray pay ti agsipnget, dagiti ranget ti sirok ti alipuspos. Ti pluma ket ti pintor a mutektek ti gabsuon ti leddaang, dagiti dayengdeng ti simron ken durmen amin a balo, ulila a karkarma, dagiti pusiaw ti kuranges a nakem.

Ti ima, ti gemgem, ti tag-ay. Daytoy ti simbolo dagiti di agressat a ranget, ti dangadang, ti baringkuas ti tagainep nga agturong ti tignay a nawaya.

Ti RUKKUAS. Daytoy ti tignay, ti panagayat ti bukod a sao, ti bukod a kultura, ti bukod a nakem, leddaang, gura, bisin. Ket, kalpasan a matalado ti gapu, ket adda RUKKUAS!

Ti BIAG. Ti sirkulo ti amin a TIGNAY, amin a RUKKUAS, ti amin a TAGAINEP.

Danapeg

hans-eman,
dagita a danapeg ket rissik
ti bara iti barukong ni inam
a mangsapul ti kalsada ti biag,
isu ti kulibagtong ti pus-ong
iti derrep ni amam
a mangwaknit kadagiti ukay ukay
a kumot ti lubong. Ti sirkulo
a paladpad ti anges
ti baet ti tudok dagiti plastik
iti turod ti ginabsuon a kararag,
leddaang, simron ken durmen,
ti baet ti asuk ti daanen a karkarma,
ti baet ti angdod ti pungan a naiwawa.

wen, dagita nga an-antok
ket isu ti rukod iti idudur-as,
sarikedked ken karit
kadagiti anniniwan iti agsapa
a mabukra manipud piglat
ti karton-aplag ti kalsada,
(agnunog ket agnana
dagiti kulay-ong ti kuranges).
tunggal addangmo ket rugi
ti baro a ranget ti biag,
biag a naikawar ti lubong
dagiti anito a nangtallikud
kadagiti bantay ken talon,
ken panawen ti kinaulbod
dagiti kari ti gloria
a nakainawam.
Wen, dagita nga an-antok
ti sidap ken siput iti sippaw
ti angot dagiti maregreg a limos.

wen hans-eman, dagita arimpadek
ket aweng ti namnama
ken ti tibker, ti maysa nga asug
ti puso, ti armas kadagiti ranget-panagiduron
ti kariton ti biag
iti makammel nga anges
kadagiti puted a drum a nakaiyanakam.

hans-eman, awan ti paladpad
ti sirkulo ti buttuon dagiti leddaang,
ngem adda ti tudok ken karaykay
ti diro a palaman
kadagiti baet tilmon ken sinna-ay
ti napabainan a bisin.

Florentino B. Lorenzana
TMPC
Tagudin, Ilocos Sur
12 June 2005

Apon ti Bayyanggudaw

(ket naitext a natayen ni Angkel Willy)
6:00 pm, 14 Nobiembre 2007

Ala, wen Inang, kakabsat…
Siak ket bayanggudaw!

Bayanggudawak kadagiti tay-ak
Ti pasto a pagarabak.
Pinag-otko dagiti padol
A naiwawek ti lugar koma
A para kaniak.
Ti tali ket napugsat
Ngem adda latta a nakaunnat.
Sinurotko dagiti desdes
Nga ammok a pagturongak
Ti lubnak, ti libnok
Ken ti dan-aw a paglublubak.
Sadiay pinilitko a linemmes
Dagiti sepsep ken angpas.

Wen, adda dagiti wang-it
Ken dap-as ti biag.
Adda met dagiti nakasangdok
Ngem diak ida sinugat.

Ala, ‘di kayo kadi agleddaang…
Ta sitataliawak ken ammok
A suroten ti angseg
Ti immuna nga immisbuak.

Wen, malemen…
Adda met malem iti biag.
Agsubliak iti imeng
Ti apon a nakairuamak.

Ay, ket ‘di kayo agunget…
Sinurotko laeng ti dana
A pagarabak, ti dan-aw
Nga ammok a paglubnakak.

Ala, kakabsat…
Addan ti padol a pakaibaudak.
Ikidemkon ket aginanaak
Ti apon ti bayanggudaw
A kas kaniak.

Florentino B, Lorenzana
Agoo, La Union
9:45 pm, 14 Nobiembre 2007