Basura

ARIGNA awanen ti aridenggan ti aglawlaw ti kapigsa ti stereo da Pari Badol. Apagleggak pay laeng ti init ngem napudoten ti amplipayerda no labsen ti agsao. Kadarapat ti balaymi ti bungalow da Pari Badol. Kasinsin a buo ni baket. Pari ti awagko kenkuana ta inpilitna nga inanakko ti buridekna. Adda met sadiay Hongkong ni Manang Sabel nga asawana. Umuna a panagabrodna. Addan nasurok a makatawenna ngatan sadiay.

“No arigna kaanak, anakek manen ti buniag.” Intubngarko idi ibaga ni baket nga anakek ni Santa. Ti buridek ni Pari Badol.

“Kayatnaka ngarud a kumpari. Paidam ta asawam kunananto manen.” Insumra ni baket.

“Ala, no isu’t kayatna. Ngem, ne, awan ti paipetpetko a. ‘pia isuna a ta nakatukkuong laeng.” Masemsemak iti daytoy a kasinsin ni baket. Napiaak laeng kano ta adda maganganarak nga inaldaw. Maluksawak ta no ti malem ket nakapetpet met ti Red Horse.

Napasal-itak a nangilukat ti rikep ti ridaw iti kusinami. Makarengreng a talagan ti kapigsa ti panagpatokarda. Nadanonak ni baket nga adda kiwkiwarenna iti pariok a nakatuon iti dalikan. Umasimbuyok ti asuk. Nabasa pay laeng ngamin dagiti kayo a naisungrod. Nakusep. Sinelselanna iti papel tapno dumarang. Tinarapnosko nga inamuy ti buokna saak inrakus ti imak ti nakatallikud a baketko. Tinan-awak ti kiwkiwarenna. Kinirog.

“Naimas koma, a, daytoy no saan a naassiut”, kunak a nangibbat kenni baket idi iwadagnak, “inusarmo koman ‘diay catgas.”

“Awan ngarud ti nagyannan.”

“Nangalaka koma dita ayan ti storen a.” Kunak. Ti storeda pari Badol ti kunak.

“Apay adda aya inpaidulinmo a catgas? Tapno ammom, uray lima pisos laeng a mantika ket madida met maipiaren.” Insanamtek ni Maria Sol.

“Ala, kasta a talaga ti gasat. Narigat met a talaga a piaren ti agjujunk shop laeng. Agat basura amin a ling-et. Aggapu met ti basura amin a maipauneg. Dika agsiddunget ket masayang ‘ta biutem ne.” Insurdok.

Iti 33 a tawen ni misisko, a, ket sagawisewan pay laeng dagiti saan a makaam-ammo kenkuana. Adda pay laeng ‘tay tinubtubay a bagina. Muse idi ti basketball teammi. Kabsat ti centermi idi. Awan, a, ti serbi ti center no fastbreakan ti laban kunak met, a, idi no kasta a sutilenda kami nga agkayong. No labsek ti agsarita ket agsardeng amin nga agbobola no ipagnak idiay tengnga ti plaza. Kasla saan pay laeng a nakaiyanak iti tallo.

“Biuti ta rupam! Maburo met datao ditoy balay.” Inbir-itna ket naitupak pay ti pariok nga iparabawna koma iti sagapa. “Mapullatan pay ketdin ti lapayag nga agdengdengngeg kadagita nga toktokar.”

Accountancy ti ingraduar ni baket ngem nagsardeng nga agtrabajo idi naganak. Saankon a pinagsubli iti obrana.

“Itemplaannak man ketdi ti kapek. Makapasaraaw met ti tian dagiti basura.” Sinapak nga apan insimpa dagiti scrap a mabunag itatta nga aldaw. Addaka a bote, plastic, landok, pappapel ken tanso.

“Apay tsimay? Ay, Floro, saannak nga inasawa nga agbalin a tsimaymo.”

“Ket no simmurotka koma ken Manang Sabel, e, di agtemtemplaka koma met ti kape iti saanmo pay met kapinpin-ano nga intsik.” Kunak ngem tinurongko met laeng ti lamisaan ket inkutsaraak ti kape ti nakasaganan a tasa.

“Uray a ta doliar met ti maawatko. Ditoy, uray duling a mikol, narigatko pay a maarikap.” Ket tinurongnan ti kadaklan a napan nangsirip kadagiti nakaidda pay laeng nga ubbing. Sabado ita ket awan ti basa.

Agragut met idi nga apan sumurot ken Manang Sabel idiay Hongkong. Innak uray dua a tawen laeng kunana idi. Saan kunak met. Aywanam laengen dagiti ubbing. Maisakad kayo. Saan a magatadan ti doliar ti kinaawanmo ditoy dennami. Inayon tayo laengen a pagpuonan ti gastosem.

Pirmi ket nga apalnan idi adda maidoor to door nga aplayansesda Pari Badol.

“Kita’m! Kita’m! Adda koma kasta tayon, ne!”

“Saanko nga apalan dagita. Magatangtayonto met a.”

“Ka’tnonto pay, apo?” Inngayemngemna.

“Ipapudotmo man dayta tedda idi rabii a pakbet! Lukotek biit dagitoy nagiddaan dagiti ubbing!” Inbirakak ni baket nga addan iti laem.

Agsasaruno met dagiti pinutotko a timmaog ti kusina.

Ni Uno, 10. Uno ti naganna ta isu ngarud ti umuna a bilang ti dose koma nga arapaapmi nga annak. Idi a. No babae koma a ket Maysa.

Ni Iskuat, 6. Naiyanak idi mangrugi kami nga aggatang ti scrap. Kasla kami kano ngamin adda ti kaiskuateran idi maiyanak.

Ni Ania, 2. Saniata ti buniagna ngem Ania ti ad-adda nga awagna. Ania ngata ti masakbayan dagitoy nga annak? Ania manen ti pangalaan ti ipakan, apo? Dagitoy man ti adu a saludsod idi main-inaw pay laeng ti kakaisuna a balasangmi. Isu, Ania, ti nagbalin a nagannan. Umanay laeng nga el-ellekanmi ken misisko no malagipmi no nakaalaan dagiti nagan dagitoy annakmi. Ngem, siempre a ket dakami laeng ken baket ti makaammo ti istoriada.

“Daytoy nay lechon? Igatangak met ti Mang Tomasen?” Kunak a pangsuron ken Maria Sol. Pirmi ngamin a buisitna no kasta nga ipukkaw pay met ni Balong, ‘tay 15 a tawenna nga anak ti Pari Badol ti sidada. Saanko nga ammo no isadiana nga ipangngeg kadakami.

“Lechon paksiw manen?” Kuna no kua ni Balong.

“Lechon paksiw nga. Buisit.” Iridis met no kua ni Maria Sol.

“Paspasanyo ti mangan annakko ta sabayantayo ‘ta angot ti lechon paksiwda ‘idta bangir.” Kunak met no kua.

“Agmulumogkayon annakko ta mangantayon”, inbilinko kadagiti ubbing ket rinugiak metten nga idasar dagiti plato. Apagisunto no makaidalimanek ni Maria Sol.

****

Rinugian ni Iskuat ti nagantiama.

“Apo, agyamankami ti naidasar itatta ditoy sangomi…
Agbalin koma a pamigsami…
Bendisionam koma, Lord…
‘ta uray daing laeng ken naipapudot a tedda…
ti adda ket agbalin koma a kasla prito a karne…
Dagitoy ti dawatmi babaen kenni Maria nga Inami.
Amen.”

“Asus, asino man ti nangisuro kenka dagita nga lualon? Ni man ngata amayon, apo.” Inngayemngem ni baket a makael-ellek.

“Wen, Mama. Ni Papa.” Kuna met ni Uno. “Insuronakam pay ti lualo sakbay a maturog.”

“Kasano koma met deyta a lualo manen, aber?”

“’guray kayo. Mangankay pay.” Kunak a makapugpugso.

“Apo, agyamankami iti daytoy manen nga aldaw…
uray basura laeng ti pagbiagmi ket nasalun-at kami…
Agyamankami iti biuti nga inami…
Agyamankami met ti guapo nga amami…
ta uray pirpir nga ikamen ti iddami…
kutson met ti panagrikna ti bukotmi…
ket inton bigat, ad adu koma manen ti basura a magatangmi.
Amen.”

“Asus Apomi, Floro, ania man daytoyen nga insurom kadagit annakmo?” Umis-isem a nangsubo kenni Ania. “Sika, Ania, ania met ti insuro kenka daytoy nalaing ken guapo nga amayo?”

Biglaak a nakapugso ket uray la nakigtot ni Ania.

“Kit’am. Saanmo koma nga ammo dagitoy no addaka idiay Hongkong.” Insutilko idi makainumakon iti danum.

Kinusilapannak ni Maria Sol. “Kita’mto’ta ta agalad kano da Manong Badol ditoy ayan ti baet tayo. Mabain kano a makitkita dagiti sangailina dagiti nagadu a basura ditoy arubayan tayo. Pahallow blockna kano.”

Manipud ngamin adda metten aw-awaten ni Pari Badol ket umadu met ti gagayyemnan. Congressman pay ket ti awagdan a ta kasla pulitiko no kua nga agpapainom.

“Uminom kay latta. Kakaisuna a saan tayo nga ut-utangen. Kukuak met daytoy store, hik.” Kunana no kua no kasta metten a makargaduanna.

“Sabali a talaga ti adda ti abrodna aya, Cong?” Ipataray-ok no kua met dagiti kaduana.

“Wen a. Saan a kaslad’toy komparik nga agbasbasura. Uppat a tawenen a ‘tay inanakna ket uray siping ‘wan pay naipapetpetna.”

Sangkadagullitna no kua. Pasaray ipigsana pay nga ikkan ti ‘pwe’ no kasta nga asidegak iti ayanda.

“Sikanton a.” Inpatudonko ken baket. “Naikamkamangka laeng kunananto pay kaniak.”

“Ket ‘da met ‘ta masurot a mujon.”

“Sikan.” Kunak ket nagbuggoakon. Innalak ni Ania. Sinubboak ket intuloy metten ni baket ti nagkammet. “Bareng adu ti umay agilako ti bote ken landok ita.”

****

“Adda manen baro a TVda sika lakay.” Intudo ni Maria Sol ti idisdissaag dagiti delivery personel ti Adessa.

“Baam a ‘ta ‘danto man burakenen ‘ta don a kasinsinmo.” Kunak. Immay inlako ni Balong idi kanikatlo a kalman daydi TVda a binurak ni Pari Badol. Insuyona iti ruarda idi saanna masurotan nga ipley idi agvideoke koma.

“Sayang daytoy TVyo barok.” Kunak kenni Balong idi umayna ipakilo. Nabtak ti kahana ngem mayat pay met nga agandar idi ipadasko.

“Bayam lattan a Angkel. Bayadam ket lattan a ti One Five ‘bagla nayon ‘toy allowanceko.”

“Apay saannaka nga ikikkan ni Papam aya ket ‘dan sa met ipawpaw-it ni Mamam?”

“Samman Angkel ngem kurang metten. Agadu metten daytoy paggastosan.” Kunana ket pirmi a mapilpil ti isemna nga immawat ti One Thousand Five Hundred nga inbayadko.

****

“Oy, adda met baro a TV tayon.” Ni Uno. Pirmi ti ragsakna a nangi on. Sangsangpetna a naggapu iti eskuelaanda. Immutangak idi napanko tininnagan ti maudi a tinnagko iti daytay motorko a nakapako ti sidecar a pagbunbunagko ti scrap.

“Regalok kenka, barok, tapno aggaggagetka. Ken, tapno lalaingem pay ti agiskuela.” Kunak a kas pangpatiray-okko iti barok. Nangangato ngamin dagiti gradona. Bareng maitultuloyna nga mantineren ti puestona a maikadua kadakuada amin a Grade 5.

“Ken tapno saan a matay ti apal ‘tay biuti nga inayo.” Innayonko nga inpigpigsa idi sumirip ni Maria Sol manipud iti kusina. Kinusilapannak. Limmaem ket tinarapnosna a kinuddot ti bakrangko.

“Wen, a, Señor, ‘ta saan tayo nga agbuybuya laeng ti nagbasutan a basura.”

Immisemak ‘ta malagipko nga inpaduyakyak ketdin ni Pari Badol a daydi inbasurana kano a TV ket isu la ketdin ti maituredko nga ipaay a pagbuyaan dagiti agiinak. Apo ta pirmi idi a pungtot ni Maria Sol. Apanna winitwitwitan ti kasinsinna sadiay sanguanan ti storeda.

“Uray a Manong Badol ‘ta dimi met dawdawaten ti pagbiagmi kenka. Ginatangmi met dayti TV.” Inbasbasawang ni baketko.

“Ginatangyo a ti One Five. Inbasurak ket pinaginteresan met ‘idta lakaymon!” Kunana met nga indubsak. “Bayadanyo ngarud ti utangyo ditoy storen no kasta met gayam nga adun ti kuartayo!” Innayonna pay.

“Ay, ‘ta la ket sangagasut ti panglawanyon!” Inbirakak met ni baket ket tinarayna a kinuremes ti puonanmi.

“Ipigpigsam man met, Uno.” Kunak a manutsutil ken baket. “Bareng sumngaw met ‘ta bosesna ket ne, nagpigsa ti tokar didta bangir.”

Malagipko ta malagipko la ngaruden ti gura ni baket ken Pari Badol. Saanen a napan gimmatgatang dita store. Inanusanna ti apan agrikus a gumatang ti sabali nga storen.

“Kasta. Kasta ti maalalatayon a narigat. No pinalubosannak koma met a nagabrod, saan koma a kastoy ti biagtayo.” Kuna ni Maria Sol nga agananug-og iti karabiian ti panagsubangda nga agkasinsin. Nakaiddakami idin. Nairidep metten dagiti ubbingmi. Nalpasen ti Darna a binuyada iti TV nga alosmi kada Pari Badol.

“Ania ketdin, aya. Adda met bukod tayo a pamastrekan. Saan tayo ngamin met mapaggigiddan ti aggatang.” Inyay-ayok. “ Agurnongta ketdi para kadagita ubbing. Dumakkelda ket umadu met ti kasapulanda.”

“Isu ngarud dayta ket. No nagabrodak koma di ad-adu koman ti urnongta.”

“Iturogmo daytan. Adda met doliar ditoy ngem ti rupana ket peso laeng. Saan a magatadan ti rinibu ti panagdedenna tayo.”

“Nakurang ket a ti ambisionko kunam a.” Imbir-it ni baket ket tinallikudannakon.

“Inta ket agluton ta sapaen tayo man met ti agkaan-kaan ita. Enjoyen tayo man met a sangafamilia ti agbonding iti sango ti TV. Ikakaragtayonto met nga adunto koma ti aglako ti scrapda tapno mabawi tayo met laeng ti ibayad ti kuriente, he he.” Ket inawidkon ni misisko nga inturong iti kusina.

“Kita’m dagiti addim, Uno, ket no matnag ni Ania. Iskuat saanmo unay nga asitgan dayta TV. Madadael ta matam.” Inbilin ni Maria Sol kadagiti ubbingmi ket simmurot ti paguyod a kibinko.

*****

Agbubuisit ni Pari Badol a bigbigat.. Agbasbassawang ken kumanabtuog iti ayanda. Talaaddan sa manen ti maipurpurruakna. Sayang pay dagiti maburak.

“Alla, ni Daddyn, aya. Mabtak man ‘ta TVn, ala.” Insaning i ni Lorraine, ti maikadua a putotna, 11.

Napakietak. Daddyn ket no Tatang met nga agkanablaag idi saan pay a nakapan ni Manang Sabel.

“Ipulongkanto man ketdi no tumawag ni Mommy.” Kuna met ni Jonjon, ‘tay maikatlo ni Pari Badol, 7.

“No kiwarek, kunak, kiwarek dagitoy! ‘yanna ‘ta nalaing a kakayo. Pusiek, kunak, pusiek ‘ta pamarangna! Sapsapulenna ni Balong.

“Padasem a Daddy!” Bigla nga inkilliit ni Balong nga adda gayam iti kusinada. Uray la nagpiok. Mangrugi met ngaminen nga agbaliw baliw ti tonadana. Baro metten ti loko.

“Torpe! Agdunger dungerka ket a sumangpeten, loko! Agbaliodongka ket nga agpatpatnagen. Dayta! Dayta ti epekton ti malanglang-abyo a lati! Natetanun ti utekmo.!” Adda nanakraad ken nagangek. Ammok lattan a dinusagna ti putotna. Nakitak a simyag dagiti pinutotna a rimmuar iti inaladanda.

“Sika! Sika ti makaigapu a kastoy dagitoy nga ubbing! Daytoyen ti epekto ti lati a maang-angotda!” Intudotudonak a winitwitwitan. Addaak laeng ngamin ti ampir ti aladda a hollow blocks. Kasla siak ti lati.

“Hoy, sika!” Imbugtakna kaniak a kagiddan ti panangipir-akna ti bote ti alad nga abayko. Nakitak a bigla met a rimmuar ni baket manipud iti kusinami. Nagdumogak a masemsem.

“Di payla dagita ubbingmo ti agsakit a mangmangan iti basura.!” Imbirkaakna ket kasla napleng ti lapayagko.

“Lokditmo! Rummuarka dita ayanmo ta asitelenek ta bangabangam!” Inbuanggerko metten. “Umayka ta rangrangkayenka nga igabur kadagitoy basura a kunam.” Iti 5′10 a tayagko ken nabiskeg a bagik, awan serserbina no kunak ket. Nabaked met ni Pari Badol ngem punggek. Adda ngata met 5′4na. Ammok a napigsa ti hangoverna ta alas onse man idi rabiin a nagsardengda nga agiinum ken agvivideoke idta storeda.

“Saanen. Ay, Apo, saanen a Floro. Pangngaasim a ket…” Inpakpakaasi ni baket a nangsiket kaniak idi pidutek ti sangaagpa a tubo.

“Ikkanka ti pagnaknam no kunak!” Inriawko nga intalliaw ti awan nga ar-arimekmekna met laeng a komparik. Intulokko nga inawidnak ni baket ket simrekkami ti kusinami.

****
Agalas nuebe ngatan ket matektekanakon nga agur-uray iti trak nga umay mangbunag kadagitoy nascrapmi. Adda metten nasurok nga 150,000.00 pesos ti naigatangmin. Nakissayanmi pay ket ken baketen a daytay inininutmi nga indulin idiay Credit. Napia a tarayenmi no kasta nga agkamtud kami.

No matuloy ti tulaganmi iti umay aghakot nga akinkukua ti dakkel met a junk shop sadiay San Fernando, adda met ngata nasurok a P45 thousand ti kumpet kunak kenni baket idi rabii. Adda met nasurok a makabulan nga inistakko dagitoy scrap ta nalaka met ngamin ti landok. Kastoy met ketdi ti kumittaban ti dakkel. No aglaka ti scrap ket nalaka met ti gatangmi. No adda bassit a puonan a ket mabalin ti agistak ket maiyuray ti ingangato ti presio a kas ita.

Inutangmi idi ken baket idiay Coop ti P50 thousand a nayon ti puonanmi.

Matuokanakon. Ania ngata ti nakatalaanandan aya? Pinindutko ti selponko ket intextko: wer u na?

D2 na us. Sa kanto. Kuna met ti tinexsak.

“’nak ti sal-it! ‘dakay met gayam ditan. Nagbayagkayon.” Indayamudomko ket tinarengtengkon ti kalsada nga agturong ti kanto.

“Padasenyo nga iruar dagita ‘ta burakek dagiti bangabangayo!” Inriaw ti nabaknang a kayongko. Itudotudona dagiti nakauniporme ti Adessa. Kaduada pay ti maysa a konsehal ti barangay.

“Trabajo la’ng, Sir. Awan personalan a. Tallo bulan a dikayo met nakitinnagen ket masapul a nga iyulogmi dagitoy. Iyawidyonto no makabayadkayo.” Inpatangken met ti kolektor ket binagkatdan ti TV. Sinublida pay ti DVD Home Theater ken Ref.

Nakatapaya a nakanganga dagiti pinutot ni Pari Badol iti igid ti kalsada a malabsak. Umadu metten dagiti kaarruba nga usioso. Agkikinissiimda.

“Su pay la’ng ‘tay kunak.” Kuna ti maysa a baket. “Nagpaspas ket a limmung-aw da Badolen, kunami ken Lakay ket.”

“Wen ngarud Kakang. Kaasi pay met ni Sabel.” Insungbat met ti maysa a baket a kagiddan ti panangikkatna ti tabakona iti ngiwatna. Nagpugso ket agistayanak la ket ngarud natupraan.

Nakabalandra gayam ti trak ti Adessa iti nagsulian. Isu a saan a makastrek ti trak ti umay aghakot ti basurak. Napasennaayak a nakataliaw ken Pari Badol a kasla itan nalugi a shanghai. Daytoyen ti maala ti saan a makatutor nga aglang-ay. Kasla nakaraman a baed kuna man dagiti lallakay. Awanen ti Congressman, Tukkuongresmanen ti kayongko.

“Urayenyo a malpasdan,” intapikko iti bakrang ti trak nga ur-urayek.

Agsubsubliakon iti ayan ti balay idi masabatko met ni baket. Nakatengngaag. Kasla ketdin nakakita ti artista a sabtenna ta saanak pay ket nakitan. “Papanamon?” Inkigtotko idi mabatogannak.

“Apay? Apay? Ania ti adda dita?”

“Awan. Kinadduaanda laeng ti kasinsinmo a nagibasura ti nagbasutanna,” kunak ket immisemak ti gumiges.

****

Rabii. Nabilangkon ti naglakoanmi ti basura. Adda met kimpet a singkuenta mil.

“Ne, addan ti pagplacementmo. Kaanoka nga apan sadiay agency?” Insutilko ken baket.

“Ditam! Anusak laengen ti agbasbasura.” Kunana ket pinupognak ketdin ti agek.

Philippines: A Nation of Servants?

Nakakatuwa at nakakalungkot na isipin na ang Filipinas ay nasion ng mga tagapagsilbi o naninilbihan.

Ang unang pumasok sa aking isipan nang mabasako ang balitang ito ay: “E, ano? Hindi nga ba?”

Karamihan naman sa atin ay nagsasabing huwaran tayong manilbihan, mula sa pangaral ng simbahan na walang pag-iimbot na paninilbihan hanggang sa mapagkunwaring mga public servants.

Hindi ba pinangalandakan ng ating butihing pangulong si Gloria Arroyo sa harap ng UN na ang mga Filipino ay handang manilbihan? Hindi ba’t matagal na nating inilalako ang mga Filipino sa ibang bansa? Tinawag pa nga natin ang mga OFW na mga bagong bayani.

Ipinagmamayabang pa nga ng mga opisyales kung may bagong order ang ilang bansa sa mga Filipinong maninilbihan. “O, heto ang magandang balita”, sabi pa nga nila.

Aminin man natin o hindi, ang ekonomiya ng Filipinas ay nakadepende sa mga padala ng mga naninilbihan sa ibang bansa.

Sa Filipinas mo rin lang mababalitaan na ang mga doctor ay nag-aaral ng nursing o gustong maging nurse para manilbihan sa ibang bansa. Tapos sabihin natin na kulang tayo ng kualidad na mga nars?

Naglipana na rin ang mga paaralan ng caregiving. Ano ba ang caregiver sa tingin ninyo? Hindi ba ito’y naninilbihan din? Ang masakit pa diyan ay mga professional ang karamihan sa mga tsimay na Filipino sa ibang bansa. Nakapag-aral na guro, tsimay sa Hongkong?

Ang komento sana na ito ay tanggapin natin bilang hamon. Ipakita natin na ang kaya nating i-export ay hindi lang tao. Pati rin ang mga may kalidad na produkto. Sabiko nga sa aking biro: the best Philippines’ export quality product is Filipino herself.

Hoy! Gising! Huwag reklamo ang atupagin ninyo. Gumawa tayo ng paraan na sa atin manilbihan ang mga kababayan natin. Ipakita natin sa buong mundo na mali sila sa husga nila sa Filipino.

Mali nga ba sila?

Ti Partaan ti Karudkod ken ti Salaksak

Daytoy met ti padas-sarita ti maysa met nga ubing a kas met kenni Inot iti saritak a Sapatos.
****************

“Poco!Poco!” Inlaaw ti tagamuntar ket inwagisna iti kannigid nga ayanmi. Inngatona met laeng ti mankannawan nga imna a nakagemgem a kasla adda man guyguyodenna iti ngato. Paulit-ulit. Senyal ti panangyagyagna met iti makanawan a grupo a paspasanda bassit ti gumuyod. Kalpasanna, timmaneb met laeng ket idi lumung-aw, iggemna ti murdong ti bubo. Sinirutna ti reppet ket inibbatanna met laeng. Siniguradona ngata no mayat met laeng ti reppetna. Intudona ti pataw. Bangking! Nakankannigid. Ipasimudaagna a saan a nakasimpa ti bubo. Yinagyaganna manen dagiti agguyguyod ti adda ti kannawan a tali. Insardengmi bassit ti nagguyod a kas panaginanami met.

Inikkatko ti sakotek iti tali ket inunorko ti murdong ti nakadalutaytayen a tali. Rinugiak a kinawikaw. Inpusingko ti maysan a kapulsot a naguyodmi. Agpaabagatan ti agus isu a nalaglag-an ti ayanmi. Nalaklaka a guyoden. Inyabayko ti naurnosen a tali ti ayan ti kuribot. “Sapay koma ta adu met ti maalami.” Intanamitimko. “Pilat pilat,” kinunak ket inapprosak pay ti kuribot. Umuna pay laeng a wayat ngem makapautoyen. Nasakit latta ti kinnit ti init uray mumalemen. Iladladaw tayo ti agiwayat barbareng adu met ti maalatayo kuna ngamin dagiti dadduma a makidaklis. Uppat nga aldawen nga agsasaruno a sangkaakup laeng ti rupis ti tunggal maysa. Ngayemngeman pay ti pusa koma no labsen ti agsao.

Tinurongko met laeng ti grupok tapno tumulongak manen nga agguyod idi makitak ti pataw a nakasimpan. Dua nga iman ti panagsenyas ti tagamuntar. Kayatna a sawen a masapul ti panaggiddanen ti panagguyod. Nakarabawen iti raket ti tagamuntar a kasinsinko met laeng. Iggem ti makannawan nga imana ti gaud ket inruginan nga igaud nga agpaamianan. Apan tumulong sadiay bangir. Makitan ti murdong ti pakawan sadiay labes ti pantay. Ngannganin maungpot ti maikadua a tali.

Nabara ti darat. Makasinit pay laeng no mailumlom ti dapan. Inikkatko ti tsinelasko dinto ket magsat. Agungetto manen ni Inang.

Napasennaayak a nangapiras ti rupak. Tinarapnosko metten nga inamoy ti buokko ken inamlid ti agtedtedteden a ling-etko. Naapges ti ling-et a sumrek iti matak. Intalliawko ti rupak ket nasaripatpatak dagiti padak nga ubbing nga agpipinnuged. Biernes ita ket nasapa ti dismisal ti eskuela. “Imbag pay isuda ta makapaglang-ayda,” inyay-ayko iti bagik. Linugayak ti init. Nangato pay laeng. Ginuttak ti tali ket nagreklamo ti baket iti malikudak iti bigla a panaglukay ti irteng ti tali ket agistayan napatugaw.

“Tanangem met a balong.” Kinuna. “Abusta agkalatukot pay ti tumengen ngem ikarigatan pay laeng ti agguyod ‘ta ‘wan met maisakmulen dagiti addim.” Innayonna pay.

“’bag pay kenka nana ‘ta ad-adu latta ti bingaymo,” kunak koma ngem ba’am man la’ngen. Uray no panagkunak ket napigpigasaak ngem isuna ngem ad-adu latta ti mairupis kenkuana ta natataeng ngarud. Ngem, iti tawenko nga onse, nataytayagak ngem kadagiti kapatadak iti 5′2 a takderko. Mangrugin nga agpiskel dagiti laslasagko gapu ti ritur ti trabajo. Nalaklakay met ti rupak a gapuananen ti kissiit ti init. Napagbiddutandak pay naminsan a high schoolen. Ubing latta ti ubing ket basbassit latta met ti mabingay ngem kadagiti nataengan. Hay. Ad-adunto manen ‘tay bingay ti akinkukua ti daklis nga agur-uray sadiay linong. Saan sa a patas kunak koma a ngem awan met ti mabalinko. Makiguyguyodak laeng.

Asidegen ti pakawan. Addan iti pagtaptapliakan ti dalluyon. Inapura nga apan ginammatan ti maysa a natataeng a kaduami ket inbukotnan a ginuyod. Inapurak met nga apan inakup ti masangwananna anga iket.

“Sadiayka ruar a balong ta di madubsak dagiti lames.” Inlaawna kaniak. Usukek koman ti tali idi malagipko a madi. Saanyo nga usok usoken a ta tali kunada met idi naminsan. Isu met laeng a nga awan ti maalalatayo, inayonda pay. Nagadu ket nga at-attengen aya kunak koma a ngem rikusek man laengen.

“Hu, awan man laeng met muestranan, sika!” Indayamudom ti maysa.

“Makapaawan ganaska met. Addada sadiay bubon a.” Insumra met ti maikadua.

Tinaliawko ti umas-asidegen a bubo. Kasla awan manen nga agpayso. Awan pay agrisak uray naiyaw-awan laeng koma a tariptip.

*****

“’da kawadwadanna kunak man, nakkong?” Inulit ti lakay idi saanko a naimdengan ti saona.

“’wan latta, lelong,” kunak met. Intanggayak ti linaon ti kallugongko. Awan manen a talaga. Nakurang pay a sukat koma ti sabon a pagdigos no ar-arigen ti pakailakuanna. Umanay met ngatan a a maisagpaw ti nasanger a marunggay. Napia laeng met a ngem ‘tay tangad ken taliaw manen a maipangan. No maibus ket umanay met laengen a ‘tay target. He he. Target. Targeten ti tammudo ti asin a nakirog sa masilamutan ti tammudo a bulon ti innapuy.

“Su pay la’ng ‘tay kunak,” intuloy ti lakay. “Sipud pay naiyuso dayta karudkod ken daytay tri play a pagkalap, ‘wanen ti ikan.”

Wen aya. No awan ti naalami a nagdaklis, awan met ngarud ti naala dagiti nangsalloy ti daklismi nga agsadsadeng. Uray dagiti agsadeng a ket nakirang met ti maaladan. Nagpukawen ti lames. Mabutengdan. Awanen ti makalapan. Sapay no ti baybay laeng ti makuna nga awan ti akinkukua. No daga, adda titulona. No baybay a ket, nungka. Dagiti adu ti dagana, sakupenda pay laeng met ti baybay. Ipuonanda pay laeng dagitoy buklis a pagkalap.

Ti karudkod ket nadawdawel manen ngem ti daklis. Makarudkod amin a nagyan ti baybay a madalapusna. Uray selopin, ruting, darat. Amin. Naassideg dagiti minata ti iket a nausar. Manmano pay ti mausar a tattaon. Guyoden metten daytoy ti dua a bilog a demotor. Bukodanen ti akinkukua ken dagiti pasurotna a kasla gamaw wenno buli a kanayon a sikakapet ti amongda.

Ti daklis, iti sungaban, daddadakkel ti minatana. Bumasbassit nga in-inut inggana sadiay bubona a naaramid ti sinamay. Saan met a maitapog ti lima laeng. Adu ngarud bassit ti mairanud.

Daytay met three ply ket daytay iket a kasla sadeng ngem tallo ti iketna. Agrurutap nga iket. Adda daddadakkel a minata, bumasbassit inggana iti kabassitan. Awan met pakawanenna uray pay tariptip. Maipakat met daytoy babaen ti bilog a demotor. Daytay laengen a ngata panagpusot ti ikan ti pagpatulonganda iti tao no maitsamba nga adu ti maala. Ngem, uray pay, dagiti met laeng naasideg kadakuada ti makaitured a makigamulo.

Adda met idi resolusion ti konseho ti ili a kas naalimadamadko met idi ken Tatang a mangiparit kadagitoy a pagkalap. Ngem, ita, agrairada man metten.

Ibutosdakto met a. Kuna kano met idi ‘tay pulitiko nga akingapuanan ti pannakaiparit dagitoy. Ket no inparitmo met ti kakaisuna a pagbiaganmi, insumra kano met dagiti piskadores a kaaduanna a Bisaya. Kasta man idi ti nangngegko a patanganda Tatang ken dagiti kainumanna ti GSM gin. Isu, naisubli manen.

Adun dagiti Bisayano a nagdappat kadagiti ig-igid iti baybay ditoy partena ti la-ud a paset ti Pangasinan. Nalinak ti baybay ken makawayada pay. Tao dagitoy dagiti babaknang a makaipuonan ti pagkalap. Adu metten ti nakaasawa ken rimmang-ay ti biagna a Bisayano ditoy gapu ti panagkalap. Kasta met dagiti makaipuonan iti daytoy. Kasla naigameren ti lasagda ti panagkalap.

No ti daklis ket nadawel. Ket, nadawdawel pay ti tri play ken karkar, ti awagko ngarud kadagitoy ket—BUKLIS!! Impetteng ti unegko a nangusok ti ludong a rikep ti paraanganmi. Saanko pay ket napupuotanen a napagnak ti nasurok met bassit a sangakilometro a desdes nga agpadaya a dumanon ditoy putputong a kalapawmi.

Agas-asuken ti dalikanmi iti ayan ti kusina. Urayla mangurat ti tengnged ni Nanang ti panangpuyotna ti beggang. Masayangan ngata a ti maysa manen a palito ti pusporo. Anusan ni Nanang nga urnosen ti aluten ket gaburanna met laeng ti dapo no kastan a makaluto. Dayta, adda pay laeng beggang nga usarenna manen a pagpasged!

“Na a, nagballudongka manen karajo!” Inbugtak ni Nanang idi madarimumosannak a sumrek iti ruangan ti kusina. “Daytay kaldingmo ken daytay nuang, malemen, saanmo pay laeng ida napainom ken naiyapon. Immalaka ket no siasino nga imal-alaam ti kinadupek. Bayanggudaw!” Inyaributantan ni Nanang ket uray la naguyek a nakasay-op ti asuk ti dalikan a saan pay laeng simged.

“Ne!” Ket intupakko ti kallugongko iti dulang. “Makauma met ngaminen ti puro nateng nga awan pay sagpawna uray koma bugtong wenno duling a daing nga armang. Dagita ti napanak nagbayanggudawan.” Saanko pay ketdin a naallawadan ti simmungbat. Uray la napamulagat ni Nanang sa met laeng nagsabat dagiti kidayna. Mapilpilpil ti isemna a nangtaliaw kaniak. Napabainan ngata. Giniddatok metten ti rimmuar ta mabainak met a nangsungbat kenkuana. Tinurongkon ti bubon nga apanko pagtawingan ti ipainumko kadagiti tarakenko a nuang ken kalding.

“Kitam, sika! ‘dim pay met ngamin urayen a makaanges ‘ta anakmo sakbaymo a banatan.” Ti nalikudak a sao ni Tatang.

“Iyapuram ket sumipngeten. Guyodemto man pay ‘tay bareta ‘idta sirok ti kalapaw ket sapaentanto nga apan lagdaan dadiay alad. Guyodek koman ngem agsakit metten daytoy siket ken tumengko nga agrukob.” Inpakamakam ti Tatang.

Nagbalin ket ngarud a dayamudom ken dayengdeng ti ayug koma nga irubuatko. Haah! Kunak man laengen ket inpug-awko laengen ti sennaayko.

Tinarengtengko a tinupar ti ayan ti kaldingko idi mapunnok iti danum ti nagudua a dram a pagpapainumak ti nuang. Pinag-otko ti padol ket binulosak lattan ti kalding. Ammo ti kalding ti agawid ti pagaponanna. Dinagasnak pay met laeng a dinanggel daytay turo nga urbon ti kaldingko ket urayak la naparupanget ti ut-ot a nangapros ti lulodko a nadungpar ti muging ti urbon.

“ninam met!” Kinunak ket pimmidutak ti bato sako pinakamakaman a binarsak. “Uray mapilayka metten,” indayamudomko ngem saan met a napuntaan. Daytay nitib a kalding kunak idi ti gatangen ni Nanang a kas taraknek ngem saan daytoyen mestisa tapno daddadakkel met laeng ti annakna kunana met idi. Daytay nitib koma ti kayatko ta barbareng makaanak ti dua tunggal aganak. Nabibiit ti agpaadu. No makaanak ti dua a kabay-an, ad-adu koma ti pamusian. Ngem ita, turo la ket ngarud a sulpeng. Bugbugtong pay.

Bigla a nagrisak ti salaksak ket kasla man sinippayotnak pay. Simgar dagiti dutdotko. Sumipngeten ket buisit kano ti salaksak nga aguni no kasta nga agsipnget. Siniparko pay naminsan dagiti kalding ta siertoek no agturongda met laeng sadiay balay. Ad-addan ti pikarko idi makitak a turongenda ti bubon. Ab-abanda la letdi daytay sinakdok a pagpainumko ti nuang. Sal-at. Naestilo pay met daytay nuang. Saanna a kayat nga inumen ti naab-ababan ti sabali.

Nadanonko ti nuangko a nakatingngaag. Masikuran met ngatan a nakawarwar. Awan pay ket ti maarabnan ditoy nakaipagudanna. Kimmidkiden ti ruot. Nangulay-ong. Pati dengnguen, agbisinen. “Hii.” Kunak ket insaplitko ti tali a wayway ti bakrang ti nuang. Sinarunok nga inturong ti ayan ti bubon. Nagmusiig idi maangotna ti agatkalding a danum. Tinaliawnak pay. Innalak ti sabot ti abay ti dram ket rinugiak a sinabuagan ti nuang. Sukatak ti danum ti dram. Hay, anian a bannog ti marigrigaten aya.

****

“Saan koma a mabalin, Abogado.” Natangken ngem naalumamay ti sao ni Tatang a nariingak. Simmiripak ti regkang ti taleb a dumna iti kosina. Adda ni Abogado Valdejueza. Situtugaw iti bangko a naipaurnos ti dulang. Agsangsangoda ken Tatang. Saggaysada ti tasa ti kape. Adda met ni Inang a mangitutuon iti dalikan ti kaldero a pinisokanna. Sitatakder met ti drayber ti abogado ti dumna ti ruangan ti kosina. Nakaiggem met ti tasa. Puypuyotanna ti agas-asuk pay laeng a kape.

“Ibaratom koma kaniakon dayta sagat ken daytay dua a dadakkel nga aritongtong dita ayan ti nagludonanta.” Isarsarita ti abogado ngem ti panagdengngegko ket kasla maysan a bilin. Nagsapa met dagitoy a tattaon, kununak. Pinarbangonda metten ti immallatiw.

“Kasapulak koma dagita a matarikayo tapno malpas met laengen daytay patpatakderek a resthouse sadiay igid ti baybay. ‘bag la a pagpalpallaingan no kasta nga aguray datao ti maala daytay karkartayo ket.” Ipapilit latta met ti abogado. Nakitak pay a nagngirsi ti drayberna a nangidisso ti tasa a nagkapeanna iti dulang.

“Kabaelam met ti gumatang ti kayo, Abogado, no tarikayo laeng ti kasapulam. Ammom a nalpasen ti tongtongan dagiti nagannak kaniata maipanggep kadagita a kaykayo.” Inyalumamay latta ni Tatang.

“Isu ngarud nga immayak agpakpakaasi kenka Ka Mulong ta kasapulak a pagdesign daytay sagat. Matablon met a kas datar dagiti aritongtong. Nalaplapad dagitoy ngem kadagiti kadawyan a magatang.”

“Ipakpakaasik met kenka, Abogado, a saanmo koma metten a a gageman dagita ‘ta usarento met daytay kakaisuna a barota.” Insungbat met ni Tatang ket indissona ti tasana a naawanganen ti kape. Gandatenan ti tumakder.

Nagngirsi ti abogado iti pannakapabainna ngata. Bigla a timmakder ket uray la naisayyo ti nagyan ti tasana a kape. Saanna a pulos tinimtiman. Nagngiit met ti drayber ket uray la napasiddukerak a nakakita ti nakasabikel a paltog iti siketna. Nalukaisan daytoy idi ingatona ti t-shirtna a pinangpunas ti ngiwngiwna.

“Sayang. Pinarbangondaka pay met ngarud a binisita tapno presko koma ti utekmo, Ka Mulong. Laglagipem awan pay pinal a kasuratan ti panagtagikuam iti daytoy nagsaadan ti kalapawmo agraman iti dayta kunam a kaykayo. Agsubliakto ti mabiit. Pagpanpanunotam dayta!” Inpakaammo ti abogado ngem ti kunak ad-addan a pangta. Sintagari tinurongda ken ti drayberna ti ruangan ket saanna payen a sinawir a tinaliaw ni Nanang a mangguyguyod ti kayo a panangiyalay-ayna ti agrekreken nga innapuy. Kinagiddan ti panagandar ti pick-up a lugan ti abogado ket isu met ti panagtapuak dagiti manokmi. Kutakda a kutak ket inapura nga apan inabog ni Nanang.

Nagpaklebak ket nasiripko iti baet ti datar a kawayan daytay bareta a papaala ni Tatang idi sumipnget. Saanko a nasiroken idi kalman. Nakaparabaw daytoy kadagiti salansan ti naputedputed a kayo a pagtungo. Naurnos ti pannakasalansan dagiti kayo. Nagango a nalaing. Narissik dagitoy no maisungrod. Malagipko la ket ngarud ti garakgak ti apuy idi siak ti namisok.

Malagipko pay daytay umok ti kiaw sadiay sagat. Inulik idi tapno apanko kitaen ti tumungtungraraw nga annak ti billit. Ngannganin kompleto dagiti dutdotda ket kabaelandan ti tumayab. Marigatanda laeng idi a rummuar sadiay abot nga umokda. Kinautko idi ti umok ket sinaggaysak ida nga inappupo ditoy dakulapko. Anian a ragsakko idi siak ti umuna a nakakita ti umuna met laeng a payakpakda ken kayabda ti law-ang. “Pulitikiaw!” Naguni pay ti inada ngata wenno amada idi agdissoda met laeng iti asideg a kayo. Pammatalged wenno yagyag ngata ti panangituloy dagiti kaibbuang ti panagtayabda.

Malagipko pay ti panangarupmi nga agama daytay maysa puon ti aritongtong. Daytay adda ti nagsulian ti solarmi a napuotak. Pagsinnabatenmi dagiti takiagmi ti kunami idi ngem dakkel la unay ti puon ti kayo. Natayag ken napintek. Iyar-arigko man ti kayo a kas torre kadagiti suli ti pagarian a nakaidrowing idi ti librok. Adu dagiti kappakappa a dimket kadagiti sangsangana. Naberdi ken nalangto dagiti kappakappa. Narukbos met ti aritongtong. Kamang dagiti lawlawigan, alimuken ken pagaw. Nalamiis ti sirokna. Sadiay a mailinlinong daytay nuangko. Igalutko no kua ti talina iti nagrungarong a ramut.

“Umulogka met ditan, Iskuat!” Inyayab met ni Tatang kaniak.

“Agalmusal kayon, Nakkong. Agmulumogka pay.” Inyayug met ni Nanang nga addan a manggagao. “’wan metten ti kapem. Kinisnawakon a tattay ket inpasangok kada abogado.”

“Nangikirogka koman a ti bagas. Kasla saanko pay ket a nananamen daytay kape itay.”

“Ni i. Mabainak met a nga agikirog. Da met da abogado ngarud.”

“Na ay. An’a koma’t pagbainam?” Indayengdeng ni Tatang. Pinussuolanna ti platona ket rinugiannan ti nagkammet. Kinusilapak met ti agas-asuk nga innapuy ket pinattugak metten ti digo daytay inabraw a marunggay a tedda pay laeng idi malem. Adda pay met laeng dagiti naibudi a tartariptip a rupisko idi kalman. Mayaten ti kammetmi ken Tatang idi guyoden met ni Nanang ti tugaw sa met laeng limmanglang. Tapayana met ti duyogna nga ayan met laeng ti sabaw ti denengdeng.

“Tanangenyo met a ti mangan.” Inpatigmaan ni Nanang idi kasla ulo ti ukenen ti kammetmi ken Tatang.

“Aguantaam ketdi Iskuat, aldawen.” Kuna ni Tatang. Kinuykoyna ti innapuy ti pingganna. Timmakder. Tinurongna ti bangsal iti abay ti dapogan. Insawsawna ti imana iti planggana. Bitbitna ti tasa a naginumanna iti kape itay ket intarogna iti karamba a paginuman. Nagtikrab. “Dagasemto a siroken daytay baretan. Itarapnosmonto metten nga apan iwarwar dagitay kalding ken nuang. Sumarunokan sadiay ayan ti sagat. Irugita idiay ti manglagda ti alad.”

“Bareng no malpasmi inggana’t malem, Baket.” Intaliaw ni Tatang ken Nanang. “Isarunoannakam’to ti danumen, Asiang. Kargaamto lattan ‘tay tibor.”

“Wen. Idalimanekko pay dagitoy ken warsiakto pay ti pegpeg dagitay manok. Didanto manen umanarikkiak.” Insungbat met ni Nanang. “Tulongankay’to’ta.”

Inbirko ni Tatang ‘tay bunengna ket rimmuaren. Nagsalaksak manen daytay salaksak ket uray la ket nagiriag met dagiti manok nga agkarkaraykay iti arubayan. Nagsiddukerak pay. Kasla man nakaal-aliaw ti panagsippayot ti salaksak kadaytoy balaymi ita. Nairuamakon kunak ngem kasla naidumduma ita.

****

“Sapay gamden pay laeng ni Abogado daytoy sagat, Tang?”

“Pagdesiniona kano sadiay resthousena. No mabalin ket saanko koma nga ited. Napateg daytoy a sagat iti daytoy a solar.”

“Ania ngay met daytay kunana nga awan pay pakakitaan a kukuatayo daytoy daga?”

“Aguantaam ketdi ti aggalut. Adu la unay ti am-amadem.” Inbugtak ni Tatang.

Nagulimekak ket pinapasak a sinirut ti banban a galut. Naganit-it ket napugsat ket ngarud. Lipitenmi ti nagisla a kawayan ti terekdek a madre cacao. Tinaldiapak ni Tatang. Nabisked ken natayag. Isu la ketdi ti immalaak ti kinakarantiwayko. Uppat a pulona laeng ngem kasla naglakayen. Duapulo ket waloda ken Nanang kano idi agassawada. Makita a naritur ti talon. Inpunasko ti samrak iti kakasla balatong a binukelen ti ling-etko. Tinurongko ti tibor nga ayan ti danum. Adda met sadiay ni Nanang a mangpapaid ti bagina. Pagpapaidna ti kallugongna a silag. Nangisit ni Inang ngem natundiris ti agongna a binagayan ti napino ken atiddog a linabag ti buokna. Natawidko met daytoy a galadna.

“Nang, apay nga inbaga ni abogado a saan tayo kukua daytoy daga? Manipud puotko ket adda tayo met ditoyen.”

Tinaliawnak ti inak ket nagsennaay. “Awan ti kasuratan ti panagtagikuatayo iti daytoy a daga. Malaksid ti surat daydi ama ni abogado a nakailanadan nga itedna daytoy kadaydi Apongmo a Lakay kas gungonana kas katalek daydi Don Bianong, nakkong.”

****

Mumalem manen ket ngannganin malpas ti laglagdaanmi nga alad. Arig kaiwarsi pay laeng ti buggomi itattay pangaldaw, inrugimi manen a sangafamilia ti nagobra.

“Tang, saan tayo met gayam a kukua daytoy daga. Kukua met gayam da abogado. Adda ngarud rebbengena a mangala.”

Nagsennaay ti amak. “Isu nga kunak a no mabalin koma ket saanko nga ited. Daytoy daga ket kukuatayo. Bayad ti kinatudio daydi Apongmo daytoy. Gunggona ti kinaandurna a nangwais iti daytoy a dappat daydi Lakay Bianong. Sagut met daytoy daydi lakay a Don gapu ti nairut a naggayyemanda kadaydi Apongmo. Adda dagiti banag a saanto a pulos mailanad iti papel. Daytoy sagat ket isu ti tanda iti rugi ti saanen a makitaltalon a kaputotantayo.” Inikkat ti amak ti kallugongna ket inpaidna ti bagina.

“Daytay sagat sadiay suli ket saan a pulos napukanan. Saan a sinagid dagiti dua a lallakay kas tanda ti panagtalekda ti tunggal maysa. Isu ti beddeng ti masakupan daydi lakay a don ken ti masakupan metten daydi Apongmo. Daytoy ti tanda ti panagbukbukod ti pulitayo. Dagidiay met aritongtong ket nagkadduanda a tinaraken, ginaikanda ket pulos a di nasiraman no kasta nga agpuorda kano idi ditoy. Dua dagitoy aritongtong ngem dakdakkel daytay maysa. Kukuamto ti dakdakkel ket bagik met ti basbassit, kuna kano daydi lakay a Don. Adu dagiti banag a saan a mailanad wenno mailadawan iti papel, annakko. Kas koma ti adalmo iti biag iti daytoy a panagsardengmo a nagbasa. Awan ti gradom ngem ammok nga adu ti nasursurom.” Insublina ti kallugong iti ulona ket tinurongna manen ti alad. “Ay wen gayam, sadiay sirok ti aritongtong a dakkel ti paggabgabuanmi idi ket abogado idi kaskam iti edadmo.”

Nasair ket ngarud ti riknak ti panagsardengko nga agbasa. Agsardengka pay laeng nakkong kuna idi ni Nanang. Agurnongtayo pay. Awan met ngamin ti Grade 5 ken Grade 6 ditoy Landing. Ti kaasidegan nga intermedia ket sadiay Central School idiay ili. Sangapulo a pisos ti plete ti estyudante. Nagadu kami koma ditoy Landing nga intermedia ngem saan man laeng ngamin makumpleto ti gobierno nga ipatakder ti elementaria ditoy bariomi.

****

Asidegakon iti ayan ti aritongtong a dakkel a pagipagudak ken daytoy nuangko. Nakitak met a sipapaspas dagiti kalding nga apan ti kalapaw nga aponda. Nasaripatpatak ni Inang a kasta unay ti apurana nga agturong iti nangibatiak iti amak a parte ti al-aladanmi. Adda dua a tao a sumarsaruno kenkuana. Ni Abogado! Ken ti drayberna! Kasla aglala-aw ti abogado nga itudona pay ti inak. Ginuttak ti tali ti nuang ket simpok kami ti nasamek a parte ti solarmi. Maallingagko a napudot ti saritaan ti amak ken ti abogado ngem saanko a maawatan. Mangrugin nga agragutok ti barukongko ket kasla kayatko ti apan sadiay ayanda. Ngem, mabutengak met. Inrukobkon ti nagarudok. Innibatak met ti tali ti nuangkon. Nabatin. In-inut nga umad-adayoak. Ti itataliawko a panangsirip ti ayan ti kalapawmi. Nakitak ti maysa pay a tao a nakabitbit ti paltog. Atiddog. Armalayt! Paspas! Saanko nga ammo no umangesak pay wenno saanen. Saanko nga ammo no agsangitak wenno saan iti butengkon. Addaakon iti pingir ti turod a dayaen ti solarmi. Aglikawak nga apan agpatulong sadiay igid ti baybay kunak ti nakemko idi nangngegko ti agsasaruno a putok. Naguni met ti salaksak ket nagiiriag dagiti manok.

“Nanang!! Tatang!!” Inpapasko nga inlaaw ngem iti panagdengngegko ket kaslan arasaas. Umasimbuyok metten ti kalapawmi.

*****

Naarkosan ti barangay plaza. Adu ti tao. Madama ti bitla ti mayor, ni Mayor Janet Valdejueza, ti adien ni Atty. Valdejueza. Kasta met a mayat ti ngirsi ti MARO.

“Daytoy ti naisangsangayan nga aldaw kadakayo a mannalon, kakabsat. Ken kasta met a mapadayawan daytoy biang a mangiyawat ti kaubingan a beneficiario ti reforma ti daga ditoy ili tayo. Onsena laeng, umaykaman ditoy barok, Emmanuel Amparo Cruzado!”

Siak?! Beneficiario ti reforma ti daga? An-anuen pay ti daga no natayen ti agsukay! Tinallikudak ti pumaypayyapay a mayor. Dinagasko ti tibor ti gasolina nga imbatik itay iti ampir ti ruangan ti plaza ket tinurongkon ti baybay. Pukawek dagiti karudkod! Inngayemngem ti unegko. Ket naguni ti salaksak a simmipayot iti plaza. Agturongen kaniak!

Sapatos

Maysa laeng ti kayatko. Daytoy ti kayatko. Simple. Ordinario laeng kadagiti dadduma. Ngem, espesial kaniak. Sapatos. Maysa a pares ti sapatos. Daytay apagisu ti dapanko. Daytay saan nga alos. Saan nga ukay ukay. Baro. Daytay man punasak koma laeng bassit ket sumilap. Kasla sarming. Maysa a sapatos a nasileng. Daytoy laeng ti arapaapko.

******

Agsagsagawisewak. Agtumba tumba ti bagik a kasla agsalsala gapu ti kadadakkel payen ti paddakko. Nagdadakkel pay ti widawidko a kasla man tultuladek ti sala a naidrowing iti maysa idi a librok. Tinikling sa daydiay. Daytay saan a nga agsubli-subli. Arintarayen. Itarayak ti agtiliw a kawayan. Napartas.

Pasaray umisemak iti gumiges saak met laeng pasarunoan ti sintunado a dayengdeng. Manen. Agsagsagawisewak. Nakaragragsakak. Umis-isemak a tumaliataliaw kadagiti padak nga ub-ubbing nga umanarikkiak iti nalikudak. Diak naimdengan a naitarayak idan. Aguanta ti pannagnak ket saanko payen a masawir ti kinnit ti init a nadarang pay laeng. Nairuamakon.

Linugayak ti init. Nangato pay. Dinanganko. Alas kuatro y media pay laeng ngata. Kinunak. Masambotko pay laeng nga apan iyapon dagiti tarakenko a kalding ken baka. Agsarebbak pay. Intanamitimko. Pagna-sala manen.

Uray maymaysaak nga inanak ngem naragsak kami a sangafamilia. Agbangkag ken agaramid ti uging ti makuna a pangal-alaanmi ti pagbiagmi. Awan ti sidunget. Saan a managsapul. Umanay ti adda. Nawasnayak ngem narapis idi ti tawenko nga onse.

Taga awaykami…
Managuging kami…
Naragsak ti biagmi…
Awan dukdukotmi…
Numanpay adu’t manglalais kadakami…
Ta napanglawkam nga umili…

Taga awaykami…
Managmula kami…
Naragsak ti biagmi…
Awan dukdukotmi…
Numanpay adu’t manglalais kadakami…
Ta napanglawkam nga umili…

Napigeket a daga…
Dalusanmi nga umuna…
Danggayan ti kankanta…
Takiagmi a napigsa…
Nuang, arado ken sagad…
Ti armasmi nga agbiag…

Numanpay adu’t manglalais kadakami…
Ta napanglawkam nga umili…

Alle, pagna.

Saanko met a samsamiren ti kinaingpis ti conveyor a padapanko. Rinagas ni Tatang ti conveyor a nadawatna idi iti kompadrena nga agob-obra iti minas daytoy a conveyor. Daytoy man daytay pakaiparabawan ti daga nga adda laokna a pyrite a makutkot iti uneg ti tanel. Ti pyrite ket isun sa man daytay sumileng sumilap a bato. Ti conveyor ket kasla pulia wenno kasla kadena koma ti biseklita nga agtaytayyek. Maiparabaw ti dram a lata dagiti daga ket mailugan ti agtaytayyek a conveyor ket maawatto metten dagitoy idiay ruar ti tanel. Daytoy ti kuna idi ni tatang idi saludsudek no ania daytoy. Inlibas dagiti dadduma a minero dagiti pagbasutan ti minas daytoy a conveyor. A nagbalin a tsinelas.

Saan pay a masalput ti siit ngamin adda playna. Uray ti kabugaan ket saanko a kabuteng nga asaken. Tinabas ni tatang ti sukog ti beachwalk sana insangalan ti tali a pinutedna iti wayway ti kaldingko. Ti nasangal a tali ti nagbalin a bulong ti tsinelas. Nagalis laeng no mabasa ken mapitakan. Ngem di bale. Nabayagen a saan nga agtudtudo. Kuaresman. Makatawen metten a daytoy ti tsinelasko. Maikatlo metten daytoy a conveyor. Daytoyen ti pannakasapatosko.

Kumiraskiras ti conveyor iti nabato a kalsada. Saan ketdi a kas kabato ti dadduma a kalsada a dagiti naigabur ket bato ti karayan. Limestone ti naigabur ti kalsada a dalan. Pinaaramid ti pagminasan nga adda iti dayaenmi. Lima pay a kilometro ngata daytoy ti daya. Ti Barlo Mines.

Pinunasko ti agarimayangen a ling-eko. Inpug-awko ti agtultulid a ling-et ti baba ti abot ti agongko. Nakaaryek nga agpanirpir. Naapges man ti pingpingko a kinisiit ti init. Inruarko iti sukibotko itattay a nalukot nga imbitasion ti panagraduarko. Maragsakan la ketdi da Tatang ken Inang kinunak iti bagik. Indennesko pay ti papel ti barukongko. Makalpasak met laengen ti elementaria. Anian a ragsakko! Addanton ti sapatosko.

Manglintegakon ditoy putredo ni Levi uray ta awan met. Iparitnanto pay ti magna ditoy ket no umay agsakdo idiay ayan ti bubonmi ket nakawaywaya met. Indayamudomko ti mangingatngato ti barbwire. Sinarek ti alad. He he. Ti la bubonmi ti saan a maatianan no kastoy a kuaresma. Padasenna ti agunget ta palsiitak ti nuangna nga agguyguyod ti dram ti danum!

Pagbalinekto met a kastoy daydiay dagami. Mulaakto met ti mangga ken niog. Kunak. Manen. Pimmartak ti pannagnak a kasla agsalsala.

At last! Maaddaanak met laengen ti sapatos. Malagipko man piman ti immuna a simmiplot ti pispisko itay ited ti Adviserko ti imbitasion ti panagraduarmi. Ipakitakto ken Tatang ti honorko. Isudanto ken Inang ti mangisab-it ti ribonko. Ilakokto ‘tay barito a kaldingko ket isunto ti paigatangko ken Inang ti sapatosko. Daytoy man ti adda ti panunotko.

Saanko pay ket a nadlawen ti ilalabasko payen ti purok ti agsangapulo a balbalay dagiti kakasinsin met laeng ni Inang. Ti pandayan ni Apong Dining a kabsat daydi Apong a lakay ket nalabsak payen.

Asidegakon kunak manen iti bagik. Lasatek laeng ta natikagan a waig ket ipukkawkon ken Tatang nga honorak. Timmarayak ket agragragutok ti barukongko iti ragsak. Agkatawanto ni Tatang ket umisem met ni Inang. Dayta man iti adda iti panunotko a timmaog iti ayan ti kalapawmi. Tatang first honorak, Inang first honorak kunak a nangiduron ti rikep ti kalapaw ngem awan ti simmabat. Naimayengak. Naawan pay ti ragsakko. Awan pay da Tatang, awan pay da Inang kunak ket dineretsok ti kusina.

Ania ti basolmi ‘keninayo? Kunak a nangguyod ti murdong ti paltog ti nakakomoplads a nakamattider ti abay dagiti nagtinnakkup a bangkay ni Tatang ken Inang. Nadigosda ti dara…Ti idiarda ket kasla man ti panangrugma ni Inang ken Tatang ti maysa a parbangon a nalukagak ket napanak immisbo iti arenola

Tatang, first honorak. Inang daytoy ne ti imbitasion… Isab-itmo kunak ti ribonko. Saibbek.

Naglibas dagiti danapeg ket maymaysaakon a nabiag iti kalapawmi.

*****

Siak ni Inot. Inot kunada ti naganko ta nainotak, he he. Florentino ti kumpleto a naganko. Tinot ti nakaisigudak nga awag. Noti kuna met ti mestrak ta adda met piliok.

Kastoy ti rugi ti malem ti panagbiagko. Kastoy a nasibbarut ti umuna a kanito ti panunotko. Kastoy ti umuna a dangadangko.

Awan ti baro a sapatosko.

Tinakawda.

Amin a ragsakko.

Ti masakbayak.

Awanen.

Siak ni Inot. Noti. Ti naganko.

Ti nagan nga ipagpannakkel ni Nanangko ken Tatangko. Ti ammok nga agsubli iti naggapuak.

Husgaannak. Kalpasan ti panangkugtarmo ‘toy barukongko ‘idta baro ken natangken a sapatosmo, itag-ayko latta ti imak!

Ti Padas: Maysa a Rabii ti Panagapon

i. panagsubli

Adda ranget ti baba ti alipuspos.

Wen, adda latta saan a makaidna a rikna a rumkuas. Kasla dumuyok pay ditoy bakrang, agkuy-os ditoy rusok a sumarot kadagiti ur-urat nga agpatingga ditoy ramay, ti ima ken ti dapan, sa met laeng agsubli iti ur-urat, iti rusok, iti bakrang ket sumuknor ditoy pispis. Manalteek. Nakagatko pay daytoy bibigko. Pinatangkenko ti sangik. Masapul ti iruruk-at iti kaltaang.

Ngem, pilitek pay laeng a tipden. Ti bagik.

Kanayon nga adda kaniak dagiti paltiing ti palipal, iti saan maawatan a panagalimbasag, napudot a saan. Agkaling-etanak ngem agtatakder met dagitoy dutdotko. Kasla adda dagiti siba a mangpadpadaan iti panagsaguyepyepko. Sisasagana a dumarup, kumagat ken umalimon. In-inut nga iguyodnak ti tagainep a maanninaw kadagiti dagensen ti sinnaayko. Pilitek a mulagatan no kua ti kisame. Sadiay adda latta ti alutiit nga agsisiim ti lamok a saan pay a makaturog. Agrikos-rikos ti lamok a kasla manglamlammiong iti aluttiit. Kumebkeb met ti aluttiit a sisasagana a sumikbab. Madin sa pay agkiremen ti alutiit. Nagkuti ti ipusna. Sinirigna ti lamok. Nagkayab met ti lamok a nangapras ti pudot ti flourescent. Lumitemen ti flourescent. Nabayagen a saan a nasukatan. Nabalkot ti tapok. Saan unayen a makalawag. Iti suli kasla kurtinan ti cobwebs. Agngisit metten gapu iti tapok a kimpet.

Inunnatko ti imak. Agpipikel. Kasla adda sagbabassit a kinnit ti laslasagko. Dinanog danogko ti angin. Inwalinko ti nakalukot pay laeng nga ules. Napayuong ken naagob. Naangdod pay ketdin. Uray met daytoy punganko, sabalin ti angotna. Nalitemen. Ti kobre de kama numanpay mayat pay laeng ti unnatna, kasla agngisit metten. Inaprosak. Pinampagko. Nagkayab ti tapok.

Wew! Diak pay gayam nailukip daytay jalousie. Malagipko.

Timmaderak ket inin-innayadko ti napan idiay ayan ti tawa. Kasla nagdagsen ti sakak iti panagriknak. Dua laeng nga askawko iti kaadayok iti tawa ngem kasla adun a kanito ti naglabas. Maymaysa laeng ti tawa daytoy a silidko. Sumarang iti daya. Inwalinko ti kurtina nga umasul ti marisna. Pununggosko nga inreppet. Napagpag ti tapok Tinapok metten. Nakusnaw pay ketdin ti asul a marisna. Linukipko ti jalousie. Nabang-aranak.

Adda salemsem ti kayab ti angin. Immangesak. Pinunnok ti angin ti barak. Nagpangato pay ti abagak. Kasla rimmakab pay ti barukongko. Pinilitko a tiniped ti angesko. Kayatko a taginayonen koma ti bang-i a naipalais. Siniripko iti ruar. Adda silnag ti darudar a sumirsirip kadagiti baet ti bulbulong ti duoganen a salamagi. Mula pay laeng daydi Apongko Lakay daytoy a salamagi idi baro pay. Agtawen ngata ti duapulo a kas kunana. Nabiit pay laeng kano a naipaima iti turay kadagiti Filipino idi imulana ti salamagi.

Adda ngatan lima a tawenen a pimmusay ni Apongko. Nasangatan a naburak ti bangabangana iti maysa nga agsapa iti kalapaw a pagturturoganna nga agbanbantay kadagiti binettek a pagay. Madama pay laeng ti gapas idi. Kinayatna iti napan naturog idiay kalapaw nga asideg iti pagipenpenanmi iti nagapas a pagay. Pagliwliwaanna kano. Ngem, ti ammok kayatna laeng a lagipen dagidi kanito nga addada ken daydi Mamang Baket iti dayta a kalapaw. Kaykayatda idi iti agindeg iti daydiay a kalapaw ta as-asideg ti pagobraanda. Pirmi met no kua ti ngayemngem ni Angkel Berting no kasta a madamagna nga agnanaed didiay dagidi baket ken lakay.

Awan iti naitudo nga akinbasol ti pammapatay. Adu ketdi ti rimsua a pattapatta.

Amangan ta adda koma apan agtakaw ti binettek a pagay ngem naallingaganna. Adda agkuna.

Adda dagiti unipormado a nagtagiarmas a nagdakiwas iti daydi a rabii. Iti istoria met dagiti dadduma.

Dagiti soldado wenno dagiti kadua, dayta iti saan nga ammo ta awan met iti sumarang kadagiti agis-istoria. Adda kampo ti soldado iti asideg ti ilimi. Aglima kilometro ngata ti kaadayona ti laud iti ayan ti taltalonenmi. Ngem, adu met dagiti agkuna nga adu met dagiti kakadua nga agdagasdagas kadagiti balbalay iti asideg iti bantay a lima met laeng a kilometro iti dayaen ti barangaymi a Tanubong. Kakadua kuna dagiti kaadduan a bumarangay kadagiti rebelde. Kasla met laeng ngata a iti panangpanaganda kadagiti bao wenno marabutit iti doña wenno señorita. Tapno saanda kano nga agdangran.

Dagitoy dagiti nadagdagullit nga istoria a maipagarup nga akingapuanan iti ipupusay daydi Apong. Naulit-ulit ket nagbalin pay ketdin a kasla pudno idi agbayag.

Binurak dagiti agtatakaw ti pagay ti ulo ni Apong Bungaw. Kastoy iti maisungbat idi no madamag no ania ti inpatay di Apong Lakay.

Pinaltogan dagiti Army. Ipapilit met no kua dagiti dadduma a mapagdamagan.

Narnekanen ti rabii. Awanen ti arimpadek. Adda laeng bassit a sagawisew ti angin, ti maniswes ti bulong ti kawayan iti asideg ti salamagi. No arigen, mangegko pay ti uni ti angeskon ken ti pitik ti pusok. Minatmatak pay naminsan ti salamagi a nagbalin a mutektek kadagiti paspasamak iti daytoy a balay ken paraangan daytoy. Kasla payen nagbalin ti salamagi a didiosen dagiti naudi a naitukit a mijoras ditoy nalawa bassit a solar. Inikayanda ket awan man laeng ti makaitured nga umapiring. Inwarasko iti panagkitak iti aglawlaw agpatinggana iti masiripko. Adda agkirem-kirem a raniag iti adayo bassit a daya.

Street light ngata wenno silaw iti balay a nabati a nakagangat iti agpatnag. Awan met dayta idi. Kuna ti nakemko. Ket minatmatak bassit iti napaut.

Ngem, nabayagen a panawen. Kuna met laeng ti nakemko.

Tinallikudak ti tawa ken ti salamagi ken ti raniag iti adayo.

In-innayad manen, nagsubliak iti ayan ti katrek. Intugawko a kasla nakamaskaad iti ikingna. Innapputko ti rupak ket intukolko dagiti sikok iti agsumbangir a tumengko. Kasla agbibineg ti pingpingko a maaprosan ti adda kalionan nga imak. Nalanit ti rupak. Intanguak ti rupak idi kaslan agapges ti matak. Linidlidko saak nagkirem-kirem. Kasla adda agragot a tubbog.

Adda manen daytay saan a makaidna a riknak. Kasla manen dumuyok ditoy bakrangko, ken agkuy-os manen daytoy rusokko. Mariknak a kasla agkarayam kadagiti ur-uratko, agpatinggana kadagiti ramramayko sa met laeng agsubli a dumuyok ditoy bakrangko ken sumalpot a manalteek ditoy pispisko. Agkalimduosanak. Napigket ti ling-etko ngem kasla agtatakder met dagiti dutdotko.

Tinaliawko ti tawa. Kasla simmepnget.

Maykan, maykan Tino. Kunak iti bagik. Kastoy iti panangayab ken kastoy met laeng iti panagsubli.

Sinangok ti lamiseta ken ti tugaw nga ayanko itattay idi kasla agsanikar manen ti riknak. Ditoyak a nakaballulong a nakatangad iti alutiit nga agsisiim iti lamok sakbay nga inlukipko ti jalousie.Tinarapnos ti matak dagiti nakapenpen a papapel, liblibro ken uray ania ditan.

Aglalaok. Adda pay laeng dagiti librok.

Adda pay laeng ti folder nga ayan dagiti sinuratko a saanko pay a nalpas, wenno, nalpasko ngatan ngem saan met a naurnos ken naipatulod a maimaldit. Saanko pay ketdin malagip no ania kadagitan dagiti immuna a nagatang wenno immuna a nasuratsurat.

Ayanna ngata dagiti ladawanen. Nalagipko.

Wen gayam. Ti alutiit.

Awanen.

Awan metten daytay lamok. Kasla pay ketdin agkudrep ti flourescent.

Manon? Mano kadin a kalgaw a saanak a nakaumay ditoy?

ii. panagpakawan

Pinidotko dagiti libro a nabulodko itattay idiay biblioteka ti seminario. Inigpilak ti maysa a libro iti Philosophy of Language. Linukipko dagiti pinanid ti maysa pay ket pinanurkon ti pasilio. Tinallikudak ti dakkel a penting ti maysa nga agtutubo a lalaki, nakasotana, nakadeppa a kasla mangar-karit nga agpasurot. Adda nalabaga a sinankurus iti batog ti barukongna. No addaak iti sabali nga ungto ti pasilio, kasla daytoy ti mangpasungad ken umabrasa nga umawat kaniak.

Tinaldiapak naminsan ket immisemak ngem inpatarengtengkon ti nagna nga agturong ti sabali nga ungto. Iti maudi a ruangan iti asideg ti ungto ti pasilio, isu ti sumrekak.

Iti ungto ti pasilio, adda agsangapulo ket lima nga tukad nga agdan. Agtunged daytoy iti nagsinan kurus manen a pasilio. Matupar ditoy ti Faculty Room, iti agpakannawan a pasilio ket ti opisina ti College President, ti lauden ti opisina ti presidente ket ti opisina ti Dean ken, ti ampir daytoy ket ti opisina ti Rector. Iti agpakannigid, matupar met ti Information Office. Agtultuloy pay bassit ket isun ti lobby ti seminario. Adda ditoy dagiti uppat a kuarto a pagawatan kadagiti agbisita a kafamilia. Seminario ngem adda bukodna pagadalan dagiti agngayangay iti kinapadi.

Wenno kafamilianto a, ta isu met ti pudno. Kasla naibaskag kaniak daytoy a kinapudno.

Saan met amin nga adda ditoy seminario ket agpadi. Addanto pay padi a maumaanna ti kinapadina. Wenno, nailaw-an a nagpadi. No di ketdi pinagustuanna laeng ni Nanangna. No saan, adda intarayanna. Nagkamang iti seminario ken iti sotana. Saan met ketdi amin a ngem adda dagiti kasta.

Agbalin dagitoy a kafamilia ta iti kinapadi ngarud ket agpang met ti itatapog iti dakdakkel a familia.

Manipud iti lobby, matannawagan ti naurnos a minuyongan. Agpatingga daytoy iti ruangan ti seminario. Iti labes ti ruangan, makita met ditoy ti Marikina Heights ken ti SSS village. Makita met ti paset a dayaen ti Marikina ken dagiti paspasdek iti Quezon City iti laud ken dagiti paspasdek iti Pasig iti met abagatan.

Daanen ngem mayat daytoy. Kinunak iti libro. Animal Farm ni George Orwell.

Mapnekak iti daytoy a libro. Mabalinko nga usaren a kas reperensia iti panagisuro iti pilosopia ti lengguahe, ti politika, litiratura ken mabalin pay iti siensia.

Simrekak iti ruangan nga asideg iti ungto ti pasilio. Tinurongko ti akintengnga a lamisaan. Pinalabsak a sinaggaysa dagiti sangapulo ket tallo a seminarista. Addada amin iti maikatlo a tukad ti kurso a pilosopia. Ti kurso a pagpangalanda iti sumarunonto pay a tukad iti panagpadida. Naulimekda.

Dinumogak metten dagiti libro ket inrugik metten nga inkur-it dagiti balabala ti isurok no bigat.

Riiiinngg! Alas singko y median. Orasen ti kanta-panagdayaw. Maysa maysa a rimmuar dagiti kakaduak ditoy kuarto. Inipitak met ti papel a pagilisinak ket kinupinko metten ti libro a basbasaek itay. Kinayumkomko dagiti papelko ket tinurongko metten ti pribado a kuartok.

Ituloykonto madamdama. Siak. Iti bagik.

Siak ita ti napusgan a manconfesar madamdama. Siak manen iti bagik.

Adda pay maysa oras. Insaganak iti bagik ken kararruak. Sinuotko ti panunotko ken nakemko no maikariak met laeng nga agbalin nga instrumento ti pannakapakawan dagiti basbasol.

Sapay la koma Apo ta ikkannak iti umiso a pampamati. Ti nakemko.

iii. panagpakada

Natuktok ti apagapaman ti ridaw ti kuartok. Nakigtotak pay. Saanko a namnamaen nga adda umay ditoy opisinak ita. Makumikomak a mansuksukain kadagiti papapel a naisalansan kadagiti folder ti steel cabinet ti amiananen ti lamisaanko. Adda nasukainak a ladawan iti maysa kadagitoy. Darasko nga insapit ti ladawan ket saanko payen tinaliaw no sadino a folder ti nakaipitanna manen. Inpasirko ti ruar ti tawa, ti labes ti sarming. Addan a nakagangat dagiti silaw iti aglawlaw. Ne, ta nasipnget gayamen.

Asin’ da’ta? Intimekko iti nagtoktok.

Siak Pads. Naisungbat kaniak.

An’a ketdi ‘ta guessing game pay met. Insanamtekko. Ngem, masinunuokon no asino ti adda iti ruar.

Sumrekka. Kinunak ket pinusiposko ti swivel chair nga ayanko. Sinangok ti ruangan ket pinasungadko ti umuneg. Pinidutko ti bolpen ket kinagatko. Apay ketdi a no kastoy nga agpanpanunotak ket makagatko pay? Insimpak dagiti folder a nakawara pay laeng iti lamisaanko. Kalpasanna, inaprosak ti mugingko. Napigket.

‘ta man pay? Inpasungadkon iti rupa nga immuna a mairipar iti lukip ti ruangan.

‘pakadaakon, Pads. Diretso a naisungbat. Sintimek tinuparna ti tugaw ket ginuyodna nga inpasango iti lamisaanko. Nagtugaw sa nagdumog. Pinekkelna ti tumengna a kasla ketdin agut-ot iti reuma.

Nagliteng ti ulimek iti nagbaetanmi. Kasla adda limmabas nga anghel, kunada man. Minulenglengak ti parsua a kaduak metten iti nasurok a sangapulo a tawen:

Ha! Ha! Ha! Ania ti kunam idi addaka pay laeng iti Pre-college? Intudok ni Eman.

Ket, apay a ‘di pinakasaran ti Espiritu ni Maria? Insungbatna met. Nagellek.

Ket, ania ti kuna ni Rector nga insungbat? Insutilko latta.

Ania pay? Kinusilapannak a. Sananto kinudkod ti teltelna. Isuna manen.

Apay ket ngamin a sinalusodmo idi? Siak met.

Na a. Class, ti sakramento ti kallaysa ket nasagraduan. Isu ti tulbek ti kinasagrado met ti mabukel a familia. Dagiti annak ti agabalin a liwliwa ken paraburto ti maysa a familia. Kuna ketdin ni Rector. Adda kami idi ti Cathecism 101. Ti pito a sagrado a sakramento ti topikomi. Diak man ammo no apay a nasaludsodko ketdin. Ni Eman.

Kunak no makugtaranak a dagus idi. Agasem. Umuna pay laeng a semestrek, maparuarakon. Nagbain, kunak. Kunana nga intuloy.

Agpadi daytoy! Agpadi daytoy! Kasta unay ti tang-isko idi kadagiti barkadak. Kunana manen.

Nakaskasdaaw ngarud ta saanka a naikkat idi. Kitaem. Addakan iti umuna a tukad ti teolohia. Siak addaak metten ti maudi a tukad. Ti kanikadua a tawen, padiakton. Siak met.

Pakada nga? Siakon ti nangburak ti ulimek iti nagbaetanmi. Nagkallautang pay ketdin ti panunotko. Nasuroken a tallo a tawen iti napalabas.

Diak maibturanen ti panagyanko ditoy Pads. Dakkel a panaginkukuna no ditoyak pay laeng. Saan a makaumanay ti sotanak a paglemmengak ken adda lubong ken adu pay a kararua met ti mangnamnama iti iruruarko. Diresto a naisungbat.

Awan iti panagduadua. Pinerrengnak ket naipasirko iti lawag ti flourescent ti aglabanagen a matana.

‘da dita ruar dagiti gamigamkon. Ti nabatad manen a deklaracion.

Awanto pulos panagbabawik. Kunana manen.

Timmakder. Rinikusna ti lamisaanko ket saanko a nasigudan ti panangarupna kaniak. Pinekkelna ti abagak sana innala ti dakulapko.

Innakon. Pinerrengnak ket timmalikuden.

Ginay-atko ti tumakder tapno surotek ngem timmaliaw. Intudonak sana insungo ti tugaw.

Ditakan. Wen, ditakan! Diak kayat a sumurotka! Kasla kasta ti ibagana.

iv. panagpasungad

Nagbayag metten a lumawag. Insanamtekko. Ti pannakatektekon.

Nalamok ken adda pay lamiisnan ti pul-oy. Agkutegteg payen ti laslasagko iti pannakapakil. Kinitak manen ti dalan. Maipasir ti desdes iti apagsalapasap a lawag ti kasla laengen uged a bulan. Ania ngata ti orasen? Alas dos. Anian a kinatuok iti agpasungad?

Awanda metten.

Duan a tawen manipud inbatik ti sotanak idiay kaeskuateran. Abay laeng ti semenario a nagtaengak. Nagtaengak kunak. Kalaksidan ngamin nga idiay ti nagnaedak iti nasurok a sangapulo ket dua a tawen. Akuek nga idiayak nga nagtaeng, nagnakem, kunak koma. Nakitak ti umisu a danak ken nasursurok ti agbarusngi. Iti ingles discourse, sumabali ti dana.

Iti ruar ti pader a nanglapped ti panagkitak iti mapaspasamak iti ruar, saan laeng iti ipagarup a mapaspasamak, adda kinarigat ngem kasta met nga adda kinangayed.

Innem laeng idi nga bulan kalpasan ti kainnadalan nga nagpangrem kaniak gapu iti panangsurotna iti bukodna a dana. Iti panangngibanagna iti rebbengenna iti maysa a dayag ken kasta metten iti gimong a gumawgawawa iti pannakaidalan, pannakairupir manipud iti dadanes, a saan a matillay ti adu a sersermon. Iti adalan a nangirupir iti rumbeng. Ti kainnadalan a nangibaskag: ti ranget ket adda iti baba ti alipuspos! Masapul iti panagbaringkuas!

Adda dita ruar ti rupak ken pannakirupak, Pads. Agallangongan pay laeng.

Wen. Ditoy puso nga agburayok ti ingel ti mannakigubat ngem ditoy dakulap a maappupo ti ballaigi. Ti wayawaya. Adda ditoy sirok ti alipuspos ti rugi ti ranget ngem saan nga umanay ti balikas a kas pasngaw. Masapul iti tignay. Saan a mabalin a paratignayka laeng. Makitinnignayka met. Agpilika. Dita wenno ditoy.

Sa maysa, Pads. Addan nasairko ti riknana. Kinayatko ken innayatko. Irupirko ti riknak ken ti agbalinto a makipagrikna kaniak.

Agbalinak nga ama. Ngem, sakbayna dayta, wayaak pay ti dana, ti desdes nga asakento ti sumurot kaniak. Ti putotko. Ti kaputotak.

Pakawanennak, Pads, ken idawatanak ti pammakawan. Nalawa ti ayatko. Nalawlawa ngem iti daytoy nga ayanko ita. Adda latta sutil ti diskurso ti angin.

Agallangongan dagitoy a balikas kaniak. Agsubli-subli.

Adda koma met kiredko a kas kaniam. Inpakamakamko idi panawannak ken intudonak a kasla mangbilin nga saanko a suroten. Sinukainak idi a dagus ti ladawan nga insapitko iti folder. Innappupok iti dakulapko ket: adda met kired ditoy dakulapko. Kunak idi.

Pads, saanen nga agsubli. Awandan nga agsubli. Daytoy ti pudno a parupa kaniak.

Saan. Adda. Addada nga agsubli. Insungbatko.

Pads….

Ala, biroken tayo amin ida. Adun ti utang dagita. Masapul a masingir ket agbayadda. Inbilinko.

Linabasak ti naisalapay nga ima ti driver ti army trak. ’sensiakan brod. Addaka iti bangir ket addaak met iti bangir. Inapirko ti nagsalupaypay a dakulap.

Nagasat dagiti familiam ta makitada pay ti bangkaymo. Kinunak manen ti maysa a naudatal iti abay ti pilid ti trak. Pinidutko ti rosariona a nailigsay iti murdong ti paltogna. Insuksokko iti bulsana. San Pedro, M. ti plakana. Binukrak ti bandoler ket insakbatko. Pinidutko metten ti paltogna.

Awan ti agbukitkit kadagita alikamenda. Dagita petaka, saanyo nga alaen. Dakkel a riribuk ti panunot no adda nagan a maammuanyo dita. Inbilinko manen.

Wen. Maiparit kaniak ti agbukitkit iti personal a banag kadagiti mapasag a kalabanmi. Saan a makaibtur ti nakem no kasdiay nga adda masukainan a ladawan ti ubing ken asawa manipud iti petaka wenno bulsa ti mapasag. Kasla kinanayon nga adda sidir kadagiti matada.

Didanto pay marikna dayta, Pads. Kuna idi ti maysa a kaduak.

Isuda. Wen. Isuda. Sika? Ania ti mariknam? Insaludsodko idi ti kaduak. Nangeg dagiti dadduma pay a kakaduami. Awan ti naisungbat. Wen. Awan ti simmungbat.

Manipud idin, nagbalin daytoy nga annuroten iti pannakirupakmi. Awan ti masagid kalaksidan kadagiti armas ken documento.

Intayon! Kunak idi maammuak a natay amin a naglugan. Nadagem ti ambush. Kasla udang a makirog ti ma-ambush. Adda man makatapuak ngem maipisok met laeng iti apuy.

Pads, inka pay laeng iturog. Addadanto ngatan no aglawag. Siak pay laeng ditoy.

Ala man ngarud. Ket ingay-atkon a tinurong ti kalapawko.

v. pannakirupak

Swissssss! Kalsa lamok nga umagibas dagiti bala. Mapirsapirsay dagiti bulbulong. Masitaksitak dagiti rutruting. Masipangan dagiti sangsanga ken pupuon ti kaykayo a mapuntaan. Agkubuar pay ti daga a pagdissuoran ti no ania la ditan nga agdisso.

Bra tat ta ta tat! Ping! Tsing!

Pakawanenna kami, Apo. Apo, tarabayenna kami. Pinagkakamakamkon ti nagdawat.
Nagtalangkiawak. Kasla agsapulak iti an-anito koma a mangsallukob kadakami. Nakakubukob met dagiti kakaduak iti ayanda. Awan a pulos ti agkutin. Agduduma itan ti pannakaawatko ti riknada nga iladawan ti rupa dagiti adda iti asidegko.

Pads, ania itan?! Tinalliawko ti agar-arudok a kaduak. Aglawagen.

Awan pay laeng ti nagpaputok kadagiti kakaduak. Ur-urayenda ti bilinko. Ammoda a maarus kami. Kurang ti armas ken balami.

Umuna kayon dita likod! Agbati ti lima a kaduak. Mangibati kayo ti saggagaysa kayo a magasin. Tingelenmi laeng ti idadarupda. Kununak.

Alaenyo amin a maawityo a documento. Sumarunokamto. Dar’senyo! Inpakamakamko.

Ania?! Agsanudtayo?

Saan a kinatakrot ti panagsanud. Adu pay a kanito ti pakausaran ti ingelmo. Adu pay dagiti maidalan. Dar’senyo! Inkayon!

Pads…

Kinaemko ti bibigko. Asidegdan. Kinunak.

Kinarawak ti gatilio ti M-14. Nabara.

Nakaadayo kayo koman. Indawatko manen a dagiti kakaduak nga immunan a nagsanud ti adda iti panunotko.

Pirsayentayo iti sangapulo nga umuna a pumarang! Inriawko kadagiti nabati a lima a kakaduak.

In-inuten tayo ti agsanud! Inpakamakamko a kasla siak met laengen ti nakangngeg.

Nginarietan ti tammudok ti gatilio:

Apay a rimmuarka pay laeng? Apay nga inbatim pay laeng ti sotanam no isukatna kami met laeng iti bandoler? Ni Imnas. Ap-aprosanna ti ulo ti agdua tawenen a baritok

Ni Iskuat. Iskuat ti nagan ti barok ta naiyanak iti kaeskuateran. Emmanuel ti pudno a naganna. Inpasurotko ken Eman. Ti ama ti baringkuas a kinnainnadalak.

Saanak a simmungbat. Kinusok ketdi ti buok ni Iskuat.

Dumakkel kadi ti anakmo nga awanka iti dennana? A tunggal rabii ket saanmi nga ammo no makitadaka pay iti no anianto manen nga aldaw iti isasarungkarmo. Ni Imnas manen.

Addanto patinggana, Imnas…

Tang, tang. Ikkannakto met ti paltogko a. Kasla inbilin ti barok. Natarabbit ni Iskuat.

Saanmonto a kasapulanen, barok…

Pads! Pads… Natungpaak. Awanen dagiti putok.

Adda tamam, Pads. Ibilin ni Eman nga isanudka. Addata iti batog ti purokyo. Agkamangka pay laeng ‘diay balayyo.

Ni Eman? No pinagsanudkon da Eman!

Sinublina tayo, Pads. Awanen ti putok. Nasuroken a dua oras a nagsarimadeng ti rupak.

Tinalliawko laeng.

Subliek ni Eman ken ti kampo. Bareng no adda pay.

Eman….

vi. panagapon

Tino! Tinoo!! Anian aya Tino!!

Siaarakup ni Imnas iti ulok. Pinidutna itattay ti ulok a nakatukol iti lamesita. Natinan ti darak dagiti papapel iti rabaw ti lamisaanko. Nakalaylay dagiti tagkiagko. Nakagemgem ti makanawan nga imak. Nakaapupo met ti kanigid a dakulapko ti ladawan ni Imnas. Ti ladawan a nakasapit a nabayag iti folder.
Ken ti ladawanmi a tallo: Siak, ni Imnas ken ni Iskuat.

Nadarupespes metten iti dara ti pantalonko. Nagayus ti dara a nangtina ti sapatosko ket nagbalay iti datar a tablon.

Ginutta ni Iskuat dagiti ladawan iti dakulapko.

Aldawen.

Tang! Tatang….